Terminilogjia
Termi “semiografi e rrumbullakët”, që disa ia japin semiografisë së derivuar nga ajo paleobizantine, na duket i pasaktë, sepse nuk është forma e jashtme ajo që e dallon një sistem nga një tjetër, por përbërja e brendshme e kompleksitetit të shenjave diastematike dhe gjithë mekanizmit të përgjithshëm. Në fakt, kemi kodikë melurgjikë të shek. XII me semiografi neo-bizantine të mirëfilltë, dhe ndërkohë shkrimi nuk është aspak i rrumbullakët, por linear, për shembull, dorëshkrimi E. a. VI në bibliotekën e Grottaferratës. Dorëshkrimi në letër nr. 1244 i Malit të Sinait është neo-bizantin i shek. XV me një karakter të bukur të rrumbullakët dhe ndërkohë, nga faqja 52 e tutje, edhe pse ruan të njëjtën formë kaligrafike, është shkruar me semiografi paleobizantine.
Gjithashtu kemi dorëshkrime nga periudha e vonë, që nuk i përkasin aspak sistemit të semiografisë që disa e quajnë “rrumbullakët”, dhe ndërkohë kanë të gjitha karakteristikat e jashtme dhe format e një rrumbullaku të bukur. Të tillë janë, për shembull, dorëshkrimet… II të Grottaferratës, Barberini greqisht 300 në Bibliotekën e Vatikanit, etj., që i përkasin semiografisë kukuzelike. Larmia e karakterit varet shumë nga cilësia e Scriptorium-it. Kjo semiografi zgjati deri në fillim të viteve 1500; por kodikët e kësaj periudhe të fundit janë mjaft të rrallë. Në fund të shek. XIII dhe në fillim të shek. XIV fillon të vërehet në disa dorëshkrime melurgjike se semiografia neo-bizantine është modifikuar pak, me shtimin e ndonjë shenje të veçantë të kheronomisë. Vetë forma kaligrafike pëson një transformim të vogël, që, duke u theksuar, përcakton prirjen drejt një semiografie të re.
Ky fenomen vërehet në dorëshkrime që vijnë nga ndonjë scriptorium që duket qartë se synon të evoluojë shkrimin si në format grafike, ashtu edhe në përbërjen e brendshme; megjithatë, kjo lëvizje, ndonëse zgjerohet gradualisht, nuk bëhet universale përveçse pas disa shekujsh. Risia zakonisht i atribuohet Gjon Kukuzelit, i cili në një mënyrë ose në një tjetër la gjurmë të thella në shkollën e muzikës kishtare lindore, dhe për këtë arsye, shkrimi i ri quhet zakonisht semiografia Kukuzelike. Ai jetoi në fund të shek. XIII dhe në fillim të shek. XIV.
Kontributi
Kontributi i tij në artin melurgjik përbëhet në një traktat të vogël shkollor, i menduar nga ai si Mësues për të thjeshtuar dhe lehtësuar studimin e muzikës bizantine, duke e bërë më të lehtë leximin dhe teknikën e saj. Duke ruajtur semiografinë e mëparshme, ai e zhvilloi atë duke shtuar ndoshta pak më shumë se duhej numrin e shenjave kheronomike, që nuk gjenden aspak në shkrimin neobizantin. Ky traktat i vogël gjendet më pak ose më shumë lehtësisht në bibliotekat kryesore të Evropës, veçanërisht në Lindjen greke, i transkriptuar më pas me ndryshime dhe shtesa të ndryshme deri në shekullin XIX. Ai më pas u shërbeu si model më vonë maistorëve për të shkruar, sipas shembullit të tij, traktate të tjera të vogla, që megjithatë të gjitha përmblidhen në të njëjtën thelb për mësimin shkollor me pyetje dhe përgjigje. Ndër shumë dorëshkrime janë Ottobon. Greco 317 dhe Vat. Greco 791, që mbajnë këtë titull: “Fillimi i notave psaltike të përbëra dhe të përpunuara nga i bekuari Zoti Gjon Kukuzeli.”(7)
Njohja e kësaj semiografie është e domosdoshme, si pikënisje dhe si pikëbashkimi, për të mundësuar shpjegimin e jo pak grupeve të dorëshkrimeve të lashta, të cilat, pa këtë ndihmë, do të mbeteshin të pakuptueshme. Disa forma neumash (shenja muzikore bizantine) janë, në fakt, të shprehura mjaft qartë dhe për rrjedhojë shpjegojnë vetë formulat neumatike të semiografive të mëparshme, paleo-bizantine dhe neo-bizantine, të shkruara ndonjëherë në formë jo të qartë. Megjithatë, shumë shenja janë thuajse të padobishme, veçanërisht ato të shprehjes, të manifestuara përmes lëvizjeve të ndryshme të dorës dhe për këtë arsye quhen shenja të kheronomisë.
Përmbledhje
Emërtimi i këtyre stadieve të ndryshme me emrat: semiografi paleobizantine, neo-bizantine, kukuzelike, nuk është i përgjithësuar. Thibaut përdor këtë klasifikim: semiografi konstantinopolitane, agio-polite dhe semiografi e Kukuzelit. Në kohën e tij, ishin të njohura vetëm rreth pesëmbëdhjetë ekzemplarë të dorëshkrimeve të lashta, dhe sipas tij, kryesorët vinin nga Kostandinopoja, ndaj dhe përdorimi i termit “semiografi konstantinopolitane”. Tani, megjithatë, njihen mbi pesëdhjetë, çka ka sjellë në përfundime të ndryshme.
Gastoué propozon këtë ndarje: semiografi paleobizantine, agiopolite ose damaskiniane dhe ajo e Kukuzelit. Riemann, nga ana tjetër, ndan kështu: semiografi lineare (me forma të ngurta, pa dritëhije), semiografi e rrumbullakët (me shenja elegante dhe kaligrafike, të njohura në Perëndim), semiografi e Kukuzelit.
Wellesz dallon: bizantine e hershme, bizantine e mesme, bizantine e vonë.
Termi semiografi e rrumbullakët u miratua zyrtarisht në një mbledhje të mbajtur në Kopenhagë, nga Tillyard, Wellesz dhe Høeg, në korrik të vitit 1931.
Në botimin e STICHERARIUM të realizuar nga Akademia Daneze, u pranua kjo ndarje: notacioni paleobizantin (shek. X-XIII), notacioni bizantin i mesëm (shek. XIII-XV), notacioni neobizantin (shek. XV-XVIII), moderne ose e Krisantos-it. Nuk dihet pse profesorët e lartpërmendur ruajtën termin “notacion i Krisantos-it” (autori i reformës më 1818) dhe hoqën dorë nga termi “notacion i Kukuzelit”, edhe pse emri i tij shfaqet në tekstet teorike si hartues i formulave të shumta që karakterizojnë këtë stad të ri semiografik.
Petrescu mbështet ndarjen tonë, sepse është më në përputhje me zhvillimin semiografik të sistemeve të ndryshme; kjo mënyrë e emërtimit po përhapet gjithashtu edhe në Lindjen greke.
Për përkthimin e muzikës bizantine në notacionin perëndimor figurativ: Për semiografinë ekfonetike, ende nuk kemi dritë të mjaftueshme, megjithëse ka përparime. Për semiografinë paleobizantine, është bërë përparim i madh; me ndihmën e dorëshkrimeve të mira neo-bizantine, nga kopistë të kujdesshëm, vështirësitë po zhduken dhe përkthimet mund të jenë të mira, madje të shkëlqyera, në varësi të saktësisë së dorëshkrimit origjinal.
Për përkthimin nga semiografia neo-bizantine (shek. XIII-XV) dhe nga semiografia kukuzelike (shek. XV-XVIII), gjërat janë shumë më të thjeshta nga sa mund të mendohet: çdo gjë mund të përkthehet.
Në një artikull të përmendur disa herë mbi kodikët muzikorë italogrekë të Mesinës, në faqen 66 lexojmë: “Në fushën e këtyre muzikave shumë të lashta, dhe në përgjithësi në fushën e studimeve që trajtojmë, një burim i bollshëm zbulimesh përbëhet nga kodikët muzikorë bizantinë që ruhen në bibliotekat publike ose që, sidomos në Lindje, kanë mbetur në komunitetet monastike. Askush mund të formojë aktualisht një ide të plotë mbi burimet që këta kodikë i ofrojnë studiuesve, për arsyen e thjeshtë se jemi ende shumë larg që t’i kemi të gjithë, jo të analizuar, por madje as të shqyrtuar. Ne do të kishim preferuar që autori i nderuar të kishte folur në vetën e parë, dhe do të kishte pasur të drejtë, sepse, na vjen keq ta themi, gjërat janë shumë ndryshe nga sa ai i imagjinon. Pa përmendur prof. Høeg dhe prof. Tillyard, ne mund të flasim për përvojën tonë. Me ndihmën e Zotit, kemi studiuar me qetësi dhe lehtësi të gjitha bibliotekat e Lindjes greke, sidomos ato që ai i quan “biblioteka të mbetura në komunitetet monastike”. Athina, Solaniko, Fanari, Halki, Mali i Shenjtë Athos, me bibliotekat e tyre të bukura dhe të çmuara, Patmos, Jerusalemi, dhe madje edhe manastiri i famshëm i Shën Katerinës në shkretëtirat e Sinait, kanë qenë qëllim i pelegrinazhit tonë bizantin, për studimin dhe transkriptimin e muzikës së lashtë bizantine. Përveç kësaj, gjithmonë me ndihmën e Zotit, kemi pasur fatin të krijojmë një mbledhje madhështore të kodikëve, vendas dhe të huaj, të fotografuar në album, që na lejon një studim krahasues lokal, pa qenë nevoja të kthehemi në Sinai.
Riprodhimet
Paraqesim dy riprodhime të semiografisë bizantine me përkthimin përkatës në pentagram:
1 – Riprodhimi i parë (tav. I, II dhe III) Lidhet me semiografinë paleobizantine, me krahasimet përkatëse me semiografitë e mëvonshme. Është përkthimi i një strofe himnodike për Epifaninë, nga dorëshkrime paleobizantine, neo-bizantine dhe kukuzelike.
Kodikët janë:
-
1 – Regin. 54, Biblioteka e Vatikanit, f. 30, shek. XII – semiografi paleobizantine.
-
2 – Ambros. 44, Biblioteka e Milanos, f. 95, shek. XIV – semiografi bizantine.
-
3 – E.a. IV, Biblioteka e Grottaferratës, f. 102, shek. XIII – semiografi neo-bizantine.
-
4 – Codex Vindobonensis theolog. Graec. 181, f. 107, shek. XIII – semiografi neo-bizantine.
-
5 – E.a. II, Biblioteka e Grottaferratës, f. 150, shek. XII – semiografi neo-bizantine.
-
6 – …XXII, Biblioteka e Grottaferratës, f. 204, shek. XVII – semiografi kukuzelike.
2 – Riprodhimi i dytë (tav. IV dhe V) Paraqet kodikë me semiografi kukuzelike, të cilët, për shkak të faqeve të stërmbushura e zbukuruara, lënë shumë pasiguri për ata që nuk janë të njohur me dorëshkrimet melurgjike. Sjellim një faqe të dorëshkrimit II të shek. XVII, me semiografi kukuzelike.
Shënim: Ruajmë për një tjetër rast përshkrimin e kodikëve melurgjikë të Napolit, Firences dhe Milanos.
