Përmbajtje
1. Hyrje
Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, Shqipëria u shfaq në pikëtakimin e nacionalizmit gjuhësor dhe politikës imperialiste. Formimi i kufijve shqiptarë nuk ishte produkt i ndërtimit organik të kombit, por rezultat i inxhinierisë diplomatike së Fuqive të Mëdha. Nga Kongresi i Berlinit (1878) deri te komisioni përfundimtar i kufijve (1926), përcaktimi i kufijve shqiptarë u menaxhua nga pesë komisione ndërkombëtare që pretendonin neutralitet etnografik, por në thelb shërbyen për interesat e kundërta të perandorive evropiane.
Shqipëria në kontekstin më të gjerë të transformimeve të Evropës Juglindore, duke nxjerrë në pah sesi retorika për “shtetet kombëtare” të bazuara në identitetin gjuhësor u nënshtrua vazhdimisht ndaj politikës së ekuilibrit të fuqive të mëdha. Rasti shqiptar është shembull domethënës se si fuqitë evropiane përdorën etnografinë dhe hartografinë si mjete për qëllime politike, ndërsa e paraqitën veprimin e tyre si zbatim të parimit të vetëvendosjes.
2. Çështja Shqiptare dhe Kongresi i Berlinit
“Çështje Shqiptare” u bë për herë të parë objekt diskutimi ndërkombëtar në Kongresin e Berlinit (1878), kur Fuqitë e Mëdha rishpërndanë territoret e Perandorisë Osmane. Delegatët e këtij kongresi mohuan ekzistencën e një “kombit shqiptar”, duke i paraqitur shqiptarët si popullsi heterogjene të ndara sipas fesë, dialekteve dhe traditave fisnore. Kongresi u dha territore me shumicë shqiptare Malit të Zi dhe Greqisë, ndërkohë që krijoi dy komisione kufitare për të zbatuar në terren këto vendime.
Këto komisione të hershme krijuan një precedent: përcaktimi i kufijve nuk u udhëhoq nga realitetet etnolinguistike, por nga kompensimet gjeopolitike kundër interesave shqiptare. Kur rezistenca shqiptare pengoi dorëzimin e disa territoreve (si Plava dhe Gucia), Fuqitë kompensuan Malin e Zi me portin e Ulqinit, Antivarit etj. Kështu nisi një traditë ku kufijtë e Shqipërisë formoheshin përmes pazareve diplomatike, jo përmes kritereve gjuhësore apo kombëtare.
3. Etnografia dhe Diplomacia: Komisionet e viteve 1913–1914
Pas shpalljes së pavarësisë në vitin 1912, Fuqitë e Mëdha u mblodhën në Konferencën e Londrës për të përcaktuar kufijtë e shtetit të ri. Ato shpallën parimin e krijimit të “kufijve gjuhësorë”, por ky parim mbeti kryesisht deklarativ.
3.1 Komisioni Kufitar Jugor
Komisioni Jugor (1913), i kryesuar nga koloneli britanik Charles Doughty-Wylie, kishte për detyrë të përcaktonte kufirin mes Shqipërisë dhe Greqisë. Edhe pse zyrtarisht duhej të bazohej te gjuha si kriter kombësie, komisioni u përball shpejt me pamundësinë e zbatimit të këtij parimi në një rajon ku popullsia ishte dygjuhëshe, fetarisht e përzier dhe me identitete të mbivendosura.
Hetimet në terren treguan se shumë komunitete përdornin kryesisht shqipen por një pjesë më e vogël dhe greqishten, turqishten për administratë, dhe se përkatësia fetare shpesh ndikon në vetëidentifikim. Si pasojë, komisioni braktisi kriterin e pastër gjuhësor dhe përfshiu faktorë ekonomikë, gjeografikë dhe strategjikë. Kjo u konkretizua në Protokollin e Firences (dhjetor 1913), i cili i dha Shqipërisë qytetet kryesore Korçë dhe Gjirokastër, ndërsa Greqia mori si kompensim disa ishuj të Egjeut. U tentua të bëhej një kompromis gjeopolitik i ekuilibruar, që siguronte interesat britanike dhe italiane në Mesdheun Lindor.
3.2 Komisioni Kufitar Verior
Ndërkaq, Komisioni Verior (1913–1914), që duhej të përcaktonte kufijtë me Serbinë dhe Malin e Zi, dështoi të arrinte marrëveshje për shkak të interesave të kundërta. Austro-Hungaria dhe Italia mbronin Shqipërinë për të penguar daljen e sllavëve në Adriatik, ndërsa Rusia dhe Franca mbështesnin kërkesat serbe.
Përpara nisjes së punës, kufijtë ishin paracaktuar në mënyrë politike: Serbia mbajti Kosovën dhe Novi Pazarin, ndërsa Shqipëria mori Shkodrën. Komisioni u kthye në një proces formal që ratifikoi gjendjen ekzistuese. Në mungesë të kritereve gjuhësore të zbatueshme, anëtarët aplikuan një sistem “kompensimesh” – çdo fitim territorial për Shqipërinë shoqërohej nga një tjetër për Serbinë ose Malin e Zi. Lufta e Parë Botërore ndërpreu përfundimisht punimet, duke lënë kufirin verior të papërcaktuar.
4. Komisioni i Kufijve 1922–1926: Vazhdimësitë pas Luftës
Pas Luftës së Parë Botërore, parimi i vetëvendosjes—i popullarizuar nga Woodrow Wilson—ringjalli gjuhën e drejtësisë etnografike. Megjithatë, komisioni i viteve 1922–1926, i ngarkuar me finalizimin e kufijve të Shqipërisë, riafirmoi vijat para-luftës në vend që t’i rishikonte ato. Fuqitë e Mëdha—tani Britania, Franca dhe Italia—vazhduan ta shihnin Shqipërinë si një shtet-mburojë midis Jugosllavisë dhe Greqisë, jo si një komb që kishte të drejtë për unitet territorial.Mandati gjuhësor i komisionit u injorua sërish nga prioritetet politike. Pavarësisht barazisë formale, Italia ushtroi një ndikim të pabarabartë, duke siguruar territore në jug të Shqipërisë si një kundërpeshë ndaj zgjerimit grek. Vrasja e delegatit italian, gjeneralit Enrico Tellini, gjatë punimeve në terren pranë kufirit grek, dhe Incidenti i Korfuzit i vitit 1923 që pasoi, ilustruan paqëndrueshmërinë e vazhdueshme të kufirit shqiptar. Kur komisioni përfundoi në vitin 1926, kufijtë e Shqipërisë ishin në thelb ata të vizatuar në vitet 1913–1914—një dëshmi e qëndrueshmërisë së kompromisit imperial.
5. Pasojat e Vendimeve Kufitare
Pasojat ekonomike, shoqërore dhe politike të këtyre vendimeve, të cilat prodhuan pasoja afatgjata:
• Fragmentim ekonomik: Ndërprerja e rrugëve tregtare midis trojeve Shqiptare në Epir të marra nga Greqia dhe Shqipërisë jugore, apo Dibrës dhe Kosovës, shkatërroi lidhjet tradicionale tregtare, kulturore, etongrafike dhe gjuhësore.
• Shqetësime fisnore dhe nomade: Fiset dhe barinjtë humbën qasjen në kullotat sezonalë, duke u ndarë nga kufij të rinj.
• Ndarje etnolinguistike: Qindra mijëra shqiptarë mbetën jashtë kufijve shtetërorë – në Kosovë, Mal të Zi, Greqi dhe Maqedoni – duke krijuar tensione që do të përsëriteshin në dekadat mëvonshme.
6. Pozicioni i Shqipërisë
Shqipëria gjatë kësaj kohe nuk paraqitet si një komb me vetëvendosje, por si një konstruksion gjeopolitik—një entitet ekzistenca e të cilit pasqyron kryqëzimin e interesave imperialiste, më shumë sesa kulmin e një zgjimi kombëtar. Ndërsa udhëheqësit shqiptarë kërkonin njohje, forcat vendimtare mbetën të jashtme. Komisionet e kufijve vepronin si instrumente kontrolli, duke përkthyer politikën e fuqisë në kartografi nën petkun e objektivitetit etnografik.Duke vendosur Shqipërinë në nyjen e perandorive konkurruese të Europës, zbulohet dështimi moral dhe metodologjik i modelit të shtetit-komb etno-linguistik. Kufijtë e Shqipërisë u justifikuan nëpërmjet gjuhës së shkencës dhe drejtësisë, por në të vërtetë ishin rezultat i negociatave, detyrimit dhe balancimit diplomatik. Kjo mospërputhje midis parimit dhe praktikës e bën Shqipërinë një rast paradigmatik të kufizimeve të vetëvendosjes kombëtare në Ballkanin pas-osman.
7. Përfundim
Komisionet kufitare shqiptare treguan se formimi i kufijve të Shqipërisë midis viteve 1878 dhe 1926 ishte më shumë produkt i inxhinierisë diplomatike sesa i nacionalizmit etnolingustik. Idealet e drejtësisë gjuhësore dhe etnografike u nënshtroheshin vazhdimisht presioneve strategjike të Fuqive të Mëdha. Komisionet kufitare shërbyen si mjete për menaxhimin e rivaliteteve ndërkombëtare, jo si instrumente të vetëvendosjes shqiptare.
Kështu, shteti shqiptar u krijua si një kompromis i paqëndrueshëm, me kufij të paplotë dhe ekonomi të varur. Vendimet e Fuqive të Mëdha për ndarjen e territoreve shqiptare në disa shtete e shndërruan kombin në një entitet të fragmentuar, pasojat e të cilit ende ndikojnë në dinamikat e Ballkanit. Çështje si ajo e Kosovës dëshmojnë se trashëgimia e kufijve të viteve 1913–1926 mbetet burim tensioni e pasigurie.
Në përfundim, rasti shqiptar dëshmon se harta politike e kombeve nuk është rezultat i natyrshëm i gjuhës apo identitetit, por pasqyrim i pushtetit, kompromisit dhe interesit strategjik. Shqipëria, në këtë kontekst, mbetet një simbol historik i mënyrës sesi ideali i kombit u nënshtrua ndaj politikës evropiane me ndikim negativ ndaj popullit shqiptar.
8. Referencat
1. British Documents on the Origins of the War, 1898–1914, 11 vols., ed. G.P. Gooch and H.M.V. Temperley, London, 1926–1938.
2. The National Archives (UK), Foreign Office series: FO 371, FO 421, FO 881, FO 93/1/36 — correspondence, reports, and minutes of the Albanian Boundary Commissions, 1878–1926.
3. U.S. Department of State, Papers Relating to the Foreign Relations of the United States: The Paris Peace Conference, 1919, 13 vols., Washington, D.C., 1942–1947.
4. Ministero degli Affari Esteri (Italy), I Documenti Diplomatici Italiani, Series 7, Vol. II, Rome, 1953–1990.
5. Documents Diplomatiques Français, Troisième Série (1911–1914), Paris, 1929.
6. S. Skendi, “Albanian Political Thought and Revolutionary Activity, 1881–1912,” Südost-Forschungen, 13 (1954): 159–199.
7. S. Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton: Princeton University Press, 1967.
8. G.W. Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, London & New York: I.B. Tauris, 2006.
I. Blumi, “Contesting the Edges of the Ottoman Empire: Rethinking Ethnic and Sectarian Boundaries in the Malesore, 1878–1912,” Middle East Studies, 35 (2003): 237–256.
9. W.N. Medlicott, The Congress of Berlin and After: A Diplomatic History of the Near East Settlement, 1878–1880, London: Methuen, 1938.
10. W.L. Langer, European Alliances and Alignments, 1871–1890, 2nd ed., New York: Knopf, 1960.
11. E.C. Helmreich, The Diplomacy of the Balkan Wars, 1912–1913, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1938.
12. B. Jelavich and C. Jelavich, The Establishment of the Balkan National States, 1804–1920, Seattle & London: University of Washington Press, 1977.
13. R.J. Crampton, The Hollow Détente: Anglo-German Relations in the Balkans, 1911–1914, London: Athlone Press, 1979.
14. R.J.B. Bosworth, Italy, the Least of the Great Powers: Italian Foreign Policy before the First World War, Cambridge: Cambridge University Press, 1979.
15. A.F. Pribram, Austrian Foreign Policy, 1908–1918, London: Oxford University Press, 1923.
16. A.F. Pribram, Austria–Hungary and Great Britain, 1908–1914, London: Oxford University Press, 1951.
17. Z. Zeman, A Diplomatic History of the First World War, London: Weidenfeld and Nicolson, 1971.
18. H.N. Brailsford, Macedonia: Its Races and Their Future, London: Methuen, 1906.
19. H. Wilkinson, Maps and Politics: A Review of the Ethnographic Cartography of Macedonia, Liverpool: Liverpool University Press, 1951.
20. M. Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo, New York: Columbia University Press, 1998.
21. J. Swire, Albania: The Rise of a Kingdom, London: Williams & Norgate, 1929.
