Pirro i Epirit: trashëgimtar i Aleksandrit apo një mbret Pirrik?

Paradhënie: Konteksti historik i Epirit dhe sistemi i tij ushtarak (rreth shekullit IV–III p.K.)

Epiri në shekullin IV p.K. ishte një mbretëri e pavarur periferike në kufirin malor me Ilirinë. Epiri konsiderohej si gjysmë “barbar” nga popullsia e fiseve të kulturës pellazgo-greke në jug të Ballkanit, megjithatë dinastia e tij sunduese molose (Eakidët) pretendonin me krenari prejardhjen heroike iliro-maqedone (nga Akili) dhe gradualisht mbretëria e tyre u ndikua edhe nga kultura greke[9]. Mbretërit ilirë si Tharhipi (Tharrhypas) stër-stër gjyshi i Aleksandërit të Madh, përshtatën gjuhën dhe ligjet e kulturës pellazgo-greke në Molosi, me vizionin se në të ardhme ata do mund të pushtonin të gjitha fiset jugore të kulturës greke, vizion që u realizuar me Aleksandërin e Madh dhe Pirron [66]. Molosët formuan një lidhje me fiset fqinje iliro-epirote Kaonët dhe Thesprotët por uniteti shpesh sfidohej nga prijësit rivalë për pushtet dhe presionet e huaja[5][67].

Pozita strategjike e Epirit të pavarur, joshi ndërhyrjet e fiseve ilire dhe maqedone. Në vitin 357 p.K., mbreti iliro-epirot Arryba I i Epirit u përball me një pushtim nga fiset veriore ilire dhe kërkoi aleancë me Filipin II të Maqedonisë, duke martuar mbesën e tij, Olimpinë, me Filipin[8]. Kjo martesë solli në jetë Aleksandrin e Madh, duke e bërë Pirron (nipin e Olimpisë) kushëri të dytë të Aleksandrit. Lidhje të tilla e futën Epirin në rrymën kryesore të botës iliro-maqedone-greke. Filipi II madje mori nipin e Arrybës (Aleksandrin e Epirit) për t’u rritur në oborrin maqedonas, gjë që dëshmon për një bashkëpunim të thellë: elita iliro-epirote adoptoi traditat ushtarake maqedonase, siç ishte institucioni i garda mbretërore [29][30]. Që në moshë të hershme, familja mbretërore dhe fisnikëria epirote mësuan taktikat dhe artin e shtetndërtimit të fqinjëve të tyre të fuqishëm maqedonas.

Nën mbretin Aleksandër I të Epirit (vëllai i Olimpisë), forcat epirote guxuan për herë të parë të kalonin në perëndim të Adriatikut. Në vitin 334 p.K., tarentinët në Italinë jugore e ftuan Aleksandrin I për t’i ndihmuar kundër fiseve italike. Ai zhvilloi fushata të suksesshme, madje duke lidhur një traktat me Romën[58][68], por u vra në betejë (330 p.K.) një ndërhyrje e hershme epirote që parashikoi aventurat italiane të vetë Pirros një brez më vonë. Forcat e përziera të Aleksandrit I, të përbëra nga epirotë dhe aleatë ilirë, si dhe përdorimi i anijeve transportuese për kalorësinë për të kaluar detin[58][59], vendosën një preçedent për projektimin e fuqisë përtej Epirit.

Babai i Pirros, mbreti Eakid, u përfshi në luftërat e pasardhësve të Aleksandrit në fund të shekullit 4 p.K, duke bërë aleancë me Poliperkonin kundër Kasandrit të Maqedonisë[69][70]. Kjo çoi në dëbimin e përkohshëm të Eakidit një revoltë e brendshme e nxitur ndoshta nga lodhja prej luftës. Pirroja dyvjeçar, siç dihet, u nxor fshehurazi për siguri mes ilirëve, kujdestarët e tij e dërguan te mbreti Glaukia i Taulantëve, i cili e mbrojti fëmijën mbretëror[69][10]. Strehimi i Pirros nga Glaukia (dhe më vonë rikthimi i tij si mbret në moshën 12-vjeçare) ilustron bashkëpunimin e ngushtë me fiset ilire. Aleancat iliro-epirote shpesh çimentoheshin nga lidhjet kryesisht farefisnore ose martesat, vetë Pirroja pasi erdhi në pushtet, u martua me Birkenën, vajzën e mbretit ilir Bardhyl-it, duke forcuar krahun e tij verior[12]. Epiri mbështetej në aleanca të tilla fisnore për të rritur fuqinë e tij njerëzore dhe për të siguruar kufijtë, mercenarët dhe aleatët ilirë ishin bërthama ushtarake që iu bashkuan fushatave të Pirros, dhe këto grupe luftarake ilire luftuan përkrah fiseve Epirote nën flamurin e tij.

Në rininë e Pirros (rreth 300 p.K.), Epiri ishte shndërruar në një mbretëri e vogël por ushtarakisht ambicioze, që kërkonte të adoptonte organizimin e ushtrisë maqedonase. Pirroja, gjatë mërgimit, shërbeu në ushtritë ilire-maqedone (veçanërisht nën Dhimitër Poliorcetit) dhe mësoi teknikat më të fundit të luftës artin e rrethimit, luftën me elefantë dhe taktikat e kalorësisë[71][72]. Kur ai rifitoi fronin e tij në vitin 297 p.K. me ndihmën e Ptolemeut të Egjiptit[73][74], ai solli trupa me përvojë dhe fonde. Pirroja pastaj ndërtoi në mënyrë sistematike një ushtri mbretërore sipas linjave maqedonase. Ai vendosi kryeqytetin molos në Ambraki, të plotësuar me një oborr mbretëror dhe roje, ai emëroi shoqëruesit e tij dhe një Gardë Mbretërore të kalorësisë elitare[34], po ashtu ai rekrutoi falanga fisnore nga ilirët, molosët, kaonët dhe thesprotët[75] dhe nuk hezitoi të punësonte mercenarë nga fiset e kulturës greke ose të përfshinte kontingjente kalorësie thesaliane.

Sistemi ushtarak i Epirit u bë kështu një njësim i rekrutëve fisnorë dhe ushtarëve profesionistë epiroto-iliro-maqedonas. Bashkëpunimi me klanet lokale ishte i institucionalizuar, krerët e fiseve ndoshta shërbenin si oficerë të njësitë të tyre të falangës, duke siguruar besnikërinë e ushtarëve të thjeshtë. Pirroja gjithashtu përvetësoi etosin luftarak të popullit të tij, ai nuk ishte një strateg i distancuar, por një udhëheqës i vijës së parë të fronit. Dueli i tij me gjigantin maqedonas Pantaukun në vitin 289 p.K., ku Pirroja luftoi dorë më dorë dhe fitoi, elektrizoi trupat epirote, të cilët u gëzuan që më në fund “një pasardhës i vërtetë i Akilit” i udhëhiqte ata[76][77]. Kjo shkrirje e kulturës luftëtare fisnore me taktikat e disiplinuara të falangës ishte një shenjë dalluese e ushtrisë së Pirros.

Së fundi, aleancat e Pirros u shtrinë përtej Epirit dhe Ilirisë. Ai bashkëpunoi në mënyrë aktive me “fise” të tjera rajonale etolët, banorë të thyer të maleve Epiriote, ishin aleatë të shpeshtë (dhe më vonë ndihmuan djalin e tij të rimerrte Epirin)[78], samnitët dhe lukanët e Italisë iu bashkuan kauzës së tij kundër Romës, duke e trajtuar atë si udhëheqës të një koalicioni italiko-epirotas-ilir. Në Siçili, milicitë e qyteteve të kulturës greke u mblodhën rreth tij si çlirimtar nga Kartagjena. Kështu, ushtria e Pirros tashmë nuk ishte thjesht iliro-epirote ishte një forcë ndërkombëtare e thurur nga karizma e tij dhe premtimi për pushtime të përbashkëta. Ky diversitet ishte sa forcë aq edhe dobësi, që i dha Pirros akses në ushtarë, mercenarë dhe ekspertizë (nga harkëtarët pellazgo-kretan deri te mercenarët galë), por kërkonte udhëheqje të vazhdueshme personale për t’i mbajtur bashkë. Kur Pirroja vdiq, koalicioni u fragmentua shpejt[79][44].

Si përmbledhje, Epiri nën Pirron evoluoi nga një mbretëri periferike në një fuqi ushtarake të rëndësishme duke shfrytëzuar lidhjet kulturore, farefisnore dhe bashkëpunimin me ilirët dhe fqinjët e tjerë. Ushtria e Pirros mishëroi këtë sintezë, rekrutë fisnorë të armatosur sipas stilit maqedonas, të këshilluar nga takticienë iliro-maqedonas, të aleancuar me luftëtarë italianë dhe mercenarë të fiseve të kulturës greke, të gjithë të bashkuar në një forcë luftarake nga ambicia dhe gjenialiteti taktik i Pirros.

Mbreti Pirro dhe Përballja me Romën

Mbreti Pirro u përkul përpara kalit si për ti dhënë zemër, me sytë e ngulitur mbi radhët romake përgjatë fushëbetejës së Askulumit (Asculum). Falanga e tij veterane, e mbushur me heshta të gjata, kishte orë të tëra që përplasej me legjionet romake në një shtytje-tërheqje kaotike. Dhjetëra nga rojet e tij epirote më të zgjedhura nga fiset e Orestëve, Molosëve, Thesprotëve e shumë të tjerë dergjeshin të rënë krah për krah krahas turmave të aleatëve italianëë dhe armiqve romakë. Tashmë, ndërsa trumbetat ushtonin në krahët e ushtrisë, njëzet elefantë lufte, karta e fundit e Pirros u vunë në lëvizje. Me një forcë që trondiste tokën, këto bisha u morën përpara këmbësorinë romake, duke shpartalluar ushtarë këmbsorie dhe kalorësa. Romakët u thyen; dita ishte e Pirros. Megjithatë, ndërsa shtabi i tij e përgëzonte për triumfin, Pirro i Epirit kushëri i Aleksandrit të Madh dhe një nga komandantët më guximtarë të antikitetit, vrojtoi fushën e mbytur në gjak dhe mërmëriti: “Nëse korrim edhe një fitore tjetër si kjo ndaj romakëve, do të jemi të humbur plotësisht.” [1] Kësisoj, prej hirit të hidhur të triumfit, lindi termi “fitore pirrike” një kujtesë se disa fitore vijnë me një kosto tepër të lartë.

Një Mbret i Lindur për Luftë

Pirro (319–272 p.K ishte biri i një toke të vrazhdë dhe kohërave të trazuara. Epiri, mbretëria e tij, shtrihej në skajin veriperëndimor të botës antike, një mbretëri malore barinjsh dhe luftëtarësh, që për një kohë të gjatë konsideroheshin “barbarë” nga fqinjët e tyre jugorë të kulturës greke.[2] Që nga fëmijëria, jeta e Pirros ishte e zhytur në konflikt dhe mbijetesë. Në moshën dyvjeçare, mes trazirave dinastike, ai u dërgua fshehurazi në oborrin e mbretit Glaukia të Ilirisë një aleat që ruajti trashëgimtarin mbretëror Molos deri sa erdhi koha për të rimarrë Epirin. Vendimi i Glaukias për ta rritur dhe mbrojtur Pirron nuk ishte thjesht një akt mëshire, por një zgjedhje strategjike: duke e mbështetur Pirron kundër ndikimit maqedonas, ai synonte të krijonte në Epir një aleat të fuqishëm dhe të siguronte interesat ilire. [3] I rikthyer në fronin e tij në moshën dymbëdhjetëvjeçare nga shpatat ilire, Pirro u rrit me vetëdijen e qartë se mbretërimi ishte një çmim që fitohej dhe mbahej me forcën e armëve. Vite më vonë, kur një nga djemtë e tij e pyeti se kujt do t’ia linte mbretërinë, mbreti me fytyrë të vrazhdë thuhet se u përgjigj: “Atij që ka shpatën më të mprehtë.” [4] Kjo nuk ishte një shaka e kotë. Pirro besonte vërtet se udhëheqja i takonte luftëtarit më të fortë. Ai madje sillej si një mbret-hero homerik: një pasardhës i drejtpërdrejtë i Akilit (sipas pretendimeve të tij), i lindur për të luftuar dhe i paduruar ndaj çështjeve të rëndomta. Në një anektodë, Pirro u pyet në një gosti nëse preferonte një fyelltar apo një tjetër. I hutuar – sepse çfarë rëndësie kishin fyejt? – ai ia preu se Poliperkoni ishte një gjeneral i mirë, duke nënkuptuar se një mbret duhet të kujdesej vetëm për mjeshtërinë ushtarake. Në një anekdotë, Pirron e pyetën në një banket nëse parapëlqente një flautist apo një tjetër.[5] Bashkëkohësit e tij e gjetën pa sens humori këtë përkushtim vetëm ndaj luftës “por jo për gjëra të tjera”, vëren Plutarku , kjo e bëri Pirron tmerrin e armiqve dhe idhullin e ushtarëve të tij.[6]

Ndonëse Epiri ishte i vogël, Pirro e shndërroi ushtrinë e tij në një instrument lufte të klasit të parë. Vitet e tij formuese i kaloi në mërgim në oborret e mbretërve ilirë të pasardhësve të fuqishëm të Aleksandrit të Madh. Si adoleshent, Pirro shërbeu nën Dhimitrin I “Rrethuesin” e Maqedonisë dhe me gjasë luftoi në betejën e madhe të Ipsit (301 p.K.), ku mësoi nga afër mbi elefantët e luftës, makineritë rrethuese dhe disiplinën e rreptë të falangave maqedonase.[7] Këto mësime nuk shkuan dëm. Kur Pirro u ktheu në Epir në vitin 297 p.K. (me ndihmën e Ptolemeut I të Egjiptit, me thjeshtrën e të cilit u martua), ai nisi rimodelonte ushtrinë e tij me anën e lidhjeve fisnore në një ushtri elitare që mund të rivalizohej kundër çdo ushtrie tjetër të botës së kulturës greke. Ai ruajti modelin iliro-maqedonas në të gjitha aspektet: oborri i Pirros përfshinte Rinia Mbretërore (basilikoi paides) – të rinj të gjakut fisnik që shërbenin dhe stërviteshin nën mbretin një institucion që ai me gjasë e kopjoi që nga kohërat e Filipit II dhe Aleksandrit. Shoqëruesit e mbretit (hetairoi) dhe miqtë e ngushtë (philoi) formonin shtabin e lartë komandues dhe trupën elitë të kalorësisë, ashtu si në Iliri dhe Maqedoni. Një nga këta shoqërues, një kalorës i quajtur Megakle, njihej si oficeri më besnik i Pirros një besnikëri që ai do ta vërtetonte në betejë.[8] Pirro gjithashtu prezantoi kalorësinë gardiste (agema) dhe njësitë e gardës këmbësore, që imitonin forcat elitare të Aleksandrit.

Fiset amtare të Epirit ((Molosët, Kaonët, Thesprotët, Orestët, Akarnanët, Thesalët, Atintanët etj) ende përbënin pjesën dërrmuese të ushtarëve të thjeshtë, por tashmë ata ishin të organizuar në regjimente falangash dhe të stërvitur për të përdorur sarisat, shtizat 18-këmbëshe të maqedonasve. Edhe mobilizimi vullnetarëve, mori një shkëlqim disiplinor: Plutarku shënon se Pirro institucionalizoi rishikimet periodike të trupave, duke përfshirë inspektime të plota të armatimit, çdo ushtar që gjendej me mangësi mund të qortohej sikur të ishte në një ushtri të rregullt të përhershme.[9] Shkurtimisht, Pirro e modeloi një turmë gjysmë-barbare në një forcë të kombinuar armësh në nivel me ato të Diadokëve (pasardhësve të Aleksandrit). Një historian modern vëren se “të gjitha ushtritë e pasardhësve u ndikuan nga organizimi i Aleksandrit… dhe ushtria epirote nuk bënte përjashtim.”[10]

Pirro e përforcoi pozitën e Epirit me aleanca të zgjuara, duke e ditur se një shtet i vetmuar nuk kishte asnjë shans kundër fuqive si Maqedonia. Ai siguroi krahun e tij verior duke u martuar me Birkenën, bijën e Bardhylit, mbretit të Ilirisë duke e kthyer një ish-armik në familje. (Në fakt, ai u martua medisa princesha për arsye politike, duke përfshirë një paeone dhe më vonë bijën e Agatokliut të Sirakuzës.[11] Lidhje të tilla dhanë përfitime praktike: fiset ilire ofronin trupa dhe strehë të sigurt nëse ishte e nevojshme, ashtu siç kishin bërë për të në fëmijëri. Në vërtetë, luftëtarët ilirë dhe molosë kishin reputacion të ngjashëm për qëndrueshmëri dhe guxim, dhe Pirro do t’i përdorte të dy palët. Ai madje themeloi një kryeqytet të ri në Ambraki (Arta e sotme) në kufirin jugor të Epirit, duke e zhvilluar atë si një qytet mbretëror të fortifikuar për të ankoruar zotërimet e tij të zgjeruara.[12] Deri në vitin 281 p.K., pas një dekade konsolidimi, Pirro kishte dyfishuar territorin e mbretërisë së tij shpesh në kurriz të Maqedonisë dhe komandonte një ushtri besnike dhe të gatshme për betejë. Epiri i vogël ishte tashmë një trampolinë për ambicie të mëdha. Dhe ambiciet e Pirros ishin asgjë më pak se madhështore por edhe strategjike.

Gjaku i parë me Romën

Në vitin 281 p.K., rasti trokiti nga përtej detit. Qytet-shteti i Tarentit në Italinë jugore ishte i përfshirë në konflikt me fuqinë në rritje të Romës. Të dëshpëruar për të ndalur zgjerimin romak, tarentinët iu drejtuan Pirros, duke i ofruar komandën supreme kundër Romës. Ata i paraqitën edhe një çmim tjetër: mundësinë e bashkimit të gjithë qyteteve të kulturës greke që përbëheshin kryesisht nga një popullsi shumë-etnike epiriote, ilire, etj të Italisë dhe mbase Siçilisë nën udhëheqjen e tij, një perandori perëndimore e ngjashme me atë që pasardhësit e Aleksandrit po ngrinin në Lindje. Pirro pranoi, i vetëdijshëm se Roma, po të lihej të zgjerohej pa u sfiduar e mposhtur në atë çast, do të bëhej një fuqi që asnjë ushtri tjetër nuk do të mund ta thyejë në të ardhmen. Në mendjen e tij ai e pa veten si bashkuesin e fiseve të Europës së Vjetër—ilirë, epirotë dhe qytet-shtete greke—si në gadishullin Italian, ashtu edhe në vendlindje; ndoshta edhe si themeluesin e një mbretërie të re, të lindur në frymën aleksandriane.

Duke mobilizuar forcat e tij, Pirro lundroi drejt gadishullit Italian në pranverën e vitit 280 p.K. Kronikanët antikë regjistruan me përpikëri forcën e ushtrisë që ai mori me vete. Sipas Plutarkut, forca ekspedicionare e Pirros përbëhej nga rreth 20,000 këmbësorë, 3,000 kalorës, 2,000 harkëtarë, 500 hobetarë dhe 20 elefantë lufte, këta të fundit ishin një risi e tmerrshme në luftën italiane.[13] 5.000 nga këmbësorët ishin falangitë maqedonas elitë të dërguar nga kunati i Pirros, mbreti Ptoleme Kerauni i Maqedonisë, si pjesë e aleancës, Pirro i vendosi këta maqedonas në krahun e tij të djathtë, pozita e nderit, në betejat e ardhshme. Pjesa tjetër e këmbësorisë përfshinte kontingjente të fiseve të tij epirote, ilire dhe mercenarë të tjerë, të gjithë të stërvitur për të luftuar në formacionin e falangës. Kalorësia e tij oli po aq e larmishme: bërthama ishte Kalorësia e tij e Rinia Mbretërore, një forcë elitë prej 3,000 vetash që kishte lundruar me të, por ai priste gjithashtu të mblidhte kalorësit të qytet-shteteve të kolonive greke të Italisë nën flamurin e tij sapo të mbërrinte.[14] Dhe mbi të gjitha të ngriheshin elefantët e tij, me gjasë të stërvitur në Egjiptin ptolemeik, secili me një kullë druri (hodah “oda”) që mbante hedhës shtizash dhe harkëtarë “tanke” të gjalla për të shpërndarë kuajt e armikut dhe për të shkelmuar këmbësorinë.

Roma nuk kishte parë kurrë një elefant aziatik, e aq më pak njëzet në betejë. As Roma nuk ishte përballur me një gjeneral si Pirro. Së shpejti, ata do të përballeshin dhimbshëm me të dyja këto fakte. Pirro zbarkoi në Itali dhe menjëherë nisi stërvitjen e trupave tarentine të cilët ishin hezitues dhe grumbullio aleatët vendas (samnitë, lukaniët dhe popujve të tjerë italianë prej kohësh armiqësorë ndaj Romës). Ai provoi fillimisht negociatat, duke ofruar ndërmjetësimin midis Romës dhe popujve të tjerë të gadishullit jugor italian por romakët i refuzuan kushtet prerazi. Në vitin 280 p.K., ushtritë konsullore romake marshuan drejt jugut për ta dëbuar me forcë këtë mbret të huaj nga Italia. Pirro u doli përpara pranë lumit Siris, në fushën e Heraklesë.

Beteja e Heraklesë (280 p.K.) ishte shfaqja e parë e Pirros në skenën romake dhe ishte në të gjitha aspektet një shfaqje verbuese e gjenialitetit ushtarak, si dhe një përvojë tronditëse për romakët. Pirro vendosi falangën e tij në një linjë të pjerrët, në formë të shkallëzuar për të mbuluar krahun e djathtë romak. Ai vetë drejtoi një “skuadron mbretëror” kalorësie të zgjedhur (basilikē ilē) dhe u pozicionua aty ku mund të vëzhgonte dhe drejtonte momentet vendimtare të luftimit.

Përplasja fillestare ishte e egër. Legjionarët romakë, duke luftuar në formacion manipular me shtiza të rënda hedhëse (pilum) dhe mburoja ovale të forta (skuta/scutum), arritën madje të shtynin prapa pjesë të falangës maqedonase të Pirros përmes disiplinës dhe vendosmërisë së tyre. Pirro, në mes të aksionit, u vu në shënjestër nga një oficer i guximshëm romak i quajtur Oplaku ose mbase Decius Mus në burime të ndryshme, i cili u vërsul drejt tij. Në përleshje, kali i Pirros u godit dhe u vra, duke e rrëzuar mbretin në tokë mes një grumbulli armiqsh. Vetëm një akt i dëshpëruar dredhie e shpëtoi atë: një nga shoqëruesit e tij, Megakle “besniku”, hoqi parzmoren dhe mantelin e tij dhe i ndërroi me ato mbretërore të Pirros. [15] Pak çaste më vonë, Megakleu i armatosur u vra nga romakët që besonin se kishin rrëzuar mbretin epirot. Një britmë e madhe u ngrit nga rreshtat romakë:“Pirro ka vdekur!” – duke bërë që ushtria e Pirros të tronditej. Por Pirro ishte plotësisht i gjallë, duke kalëruar drejt një pozicioni të ri mbi një kalë tjetër. Shpejt ushtarët mercenarë të Pirros italiano-grekë e kuptuan gabimin dhe luftuan me tërbim të përtërirë. Pirros kur mori trupin e pajetë të Megakleut pas betejës, kishte humbur mikun e tij më trim dhe i detyrohej atij jetën.

Ndërsa lufta qëndronte pezull, Pirro vendosi të lëshonte rezervën e tij, elefantët e luftës. Me sinjalin e tij, harkëtarët mbi kulla nisën të lëshonin shigjeta dhe elefantët u vërsulën përpara duke hingëllirë. Romakët, që nuk kishin asnjë përfytyrim paraprak për këto krijesa, u shtangën dhe pastaj u tmerruan ndërsa bishat gjigante u përplasën mbi rreshtat e tyre si deshë sulmues të gjallë. Kuajt pësuan panik nga era dhe pamja e tyre (romakët më vonë i quajtën elefantët “buaj lukanë”, duke pasqyruar hutimin e tyre). Këmbsoria romake, as e stërvitur dhe e përgatitur psikologjikisht për t’u përballur me elefantët, thyen formacionin. Plutarku rrëfen se disa romakë u ngritën nga toka nga feçkat e elefantëve, të tjerë u shkelën me këmbë.[16] Pirro, duke parë armikun të hutuar dhe rrëmujë, angazhoi kalorësinë e tij me thesaliotët në një sulm vendimtar. Kohezioni i ushtrisë romake, çelësi i suksesit të tyre të mëparshëm, u shpërbë. Ata u tërhoqën përtej lumit të shpartalluar, duke lënë kampin dhe qindra të burgosur në duart e Pirros.

Heraklea ishte një fitore e qartë për Pirron. Por ajo nuk erdhi aq lirë. Pirro me gjasë humbi 3,000 ose më shumë nga njerëzit e tij, ushtarë me përvojë që nuk mund t’i lejonte vetes t’i humbte kaq larg atdheut. Plutarku dhe Dionisi i Halikarnasit përmendin të dy se Pirro vizitoi fushën e betejës pas asaj dhe murmuriti se edhe një fitore e tillë do ta shkatërronte. [1] Romakët, nga ana e tyre, ishin të shtangur por jo të demoralizuar, vitin pasardhës ata nxorën legjione të reja për të sfiduar sërish Pirron. Për habi të Pirros, asnjë nga aleatët Romës nuk dezertoi për t’u bashkuar me të, rrjeti i kolonive dhe aleatëve latinë të Romës mbeti besnik, duke treguar një qëndrueshmëri dhe unitet që tejkalonte atë që Pirro kishte hasur në botën iliro-maqedone-epirote dhe të asaj të kulturës greke. Duke ndjerë këtë, Pirro reflektoi dhe provoi diplomacinë, pasi kuptoi që forca ushtarake dhe aleatët latinë të romakëve ishte shumë më e konsoliduar sesa mendonte.

Ai dërgoi oficerin e tij elokuent, Kinean (Cineas), në Romë për të ofruar paqe. Pirro do t’i lironte robërit romakë pa shpërblim dhe do të largohej nga Italia nëse Roma do të pranonte të garantonte pavarësinë e Tarentit, Samniumit dhe popujve të tjerë italianë. Senati Romak u lëkund nga trajtimi fisnik i robërve nga Pirro dhe aftësia e Kineanit. Në këtë situatë me urgjencë u vu në djeni senatori i moshuar dhe i verbër Api Klaudi (ndërtuesi i Rrugës Apiane), i cili kërkoi ta sillnin në Senat për të mbajtur një fjalim të zjarrtë. Ai e qortoi Senatin që konsideronte një traktat me këtë pushtues të huaj, duke këmbëngulur se Roma nuk do t’i nënshtrohej kurrë një “mbreti epiriot” në tokën italiane. Senati u ngurtësua. Negociatat dështuan, edhe kur Pirro (përmes Kineanit) ofroi joshje të vakëta si një aleancë apo miqësi. Roma nuk donte asgjë më pak se largimin e plotë të Pirros nga gadishulli.

Kështu, lufta vazhdoi. Në vitin 279 p.K., Pirro dhe Roma u përballën sërish në Betejën e Askulumit, në rajonin e Apulias në Itali. Këtë herë, romakët ishin më të përgatitur. Ata kishin studiuar taktikat e Pirros dhe sidomos elefantët e tij. Sipas disa burimeve, romakët shpikën karroca kundër elefantëve, karroca druri lëvizëse të mbushura me thumba dhe hedhëse flakësh, për t’i trembur ose plagosur elefantët.[17] Pirro, nga ana e tij, e përshtati qasjen e vet. Nëse Heraklea kishte qenë një përballje e drejtpërdrejtë falangës kundër legjionit deri në ndërhyrjen e elefantëve, Askulumi u bë një betejë më komplekse dy-ditore, në një terren të thyer nga përrenjtë dhe kodrat. Pirro u kujdes të zgjidhte një fushëbetejë që kufizonte avantazhin e romakëve në manovrim dhe siguronte që elefantët e tij të përdoreshin në mënyrë efektive në krahë ku toka ishte më e rrafshët. Ai zbatoi gjithashtu një vendosje risi brenda vijës së këmbësorisë, të cilën burimet historike e përshkruajnë me admirim: Pirro ndërthuri falangat e rënda iliro-maqedonase me kohorta trupash italiane më të lehta dhe më fleksibile. Siç raporton Polibi, Pirro “përdori jo vetëm armë italiane, por edhe forca italiane, duke vendosur në radhë të alternuara një manipull (sēmeion) të këtyre dhe një batalion falange (speira) në betejat e tij kundër romakëve.”[18] Në thelb, ai krijoi një formacion hibrid i quajtur më vonë nga studiuesit modernë “falangë artikuluese”, ku secila falangë e ngurtë me heshta mbështetej nga një njësi më e lirshme në stil romak, e aftë të mbyllte boshllëqet, të mbronte krahët e falangës dhe të angazhohej në luftimin e afërt e jo linear, në të cilin legjioni shkëlqente. Ishte një përpjekje e guximshme për të përfituar nga arti ushtarak i të dy botëve antike.

Rradhët e ushtrisë së Pirros në Askulum reflektonin si mozaik. Në krahun e djathtë ai vendosi falangën e tij e përbërë nga fise iliro-maqedonase më me përvojë, të mbështetur edhe nga forca mercenare hoplite aleate, ata do të përballeshin me krahun e majtë romak. Në qendër ai vendosi falangat epirote të përbëra nga fiset molose, kaone dhe thesprote. Këta luftëtarë, ndonëse më pak të disiplinuar se iliro-maqedonasit, ishin stërvitur dhe pajisur si falangitë dhe frymëzoheshin nga prania e mbretit të tyre Pirros.

Po në qendër ndodheshin edhe disa ushtarë të zgjedhur rezervë (logades), ndoshta të shpërndarë nëpër rreshta për të përforcuar vijat mbrojtëse ose sulmin – Plutarku vëren se Pirro zhvillonte rishikime periodike dhe përzgjidhte më të mirët si një formë garde, ndaj këta mund të kenë qenë të integruar në falanga.[19] Në krahun e majtë, Pirro vendosi kontingjentet e aleatëve të tij italianë: tarentinët, që formonin një falangë të njohur si leukaspides (“mburojat e bardha”) këmbësori e mesme e armatosur me shtiza të lehta dhe mburojën në formë ovale “thureos“, në vend të mburojës së rëndë hoplite. Pranë tyre qëndronin formacionet e samnitëve, lukaniëve, brutianëve dhe italianëve të tjerë që iu bashkuan Pirros. Shumë prej këtyre italianëve luftonin gjithashtu si falangitë, por të pajisur me armë italiane. Në fakt, një fragment nga Dionisi i Halikarnasit përshkruan ushtarët e Pirros në Askulum të veshur me pajisje të përziera: hoplitë, epirotë me helmeta dhe parzmorë bronzi krahas aleatëve italianë që mbanin “thureoi të rëndë”, mburojat e stilit kelto-romak. Pirro kishte riarmatosur në mënyrë efektive një pjesë të ushtrisë së tij sipas modelit romak, duke njohur forcën e legjionerëve. Një fragment i lashtë shkon deri aty sa t’i njohë Pirros meritën e udhëzimit të të djerëve në këto taktika të përziera ushtarake. Vite më vonë, vetë Hanibali thuhet se ka vërejtur se Pirro kishte qenë i pari që u mësoi komandantëve si të ngrinin kamp dhe si të vendosnin trupa në rend të përzier.[20]

Në ditën e betejës, këto pozicione u vunë në provë. Askulumi ishte një përballje dërrmuese. Elefantët e Pirros fillimisht hasën vështirësi për shkak të terrenit të pyllëzuar dhe të pabarabartë, dhe romakët luftuan me këmbëngulje. Në një çast, karrocat romake kundër elefantëve u rrokullisën përpara, duke kërcitur e hedhur flakë, duke shkaktuar trazira mes bishave të Pirros. Por Pirro e kishte parashikuar këtë, ai kishte shpërndarë 500 hobetarë dhe 3.000 harkëtarë mes elefantëve (rreth 25 hobetarë dhe 150 harkëtarë për elefant). Këto trupa të lehta ndihmuan në zmbrapsjen e karrocave sulmuese duke i mbuluar ekuipazhet e tyre me breshëri heshtash. Pirro më pas drejtoi vetë ripozicionimin e disa nga elefantët dhe këmbësorinë e lehtë nga një krah në tjetrin, teksa presioni romak shtohej, i përdoruri për të amortizuar goditjet mbi krahun e kërcënuar.

Burimet e lashta thonë se Pirro e ndau korpusin e elefantëve në dy grupe që mbaheshin pas çdo krahu në një terren paksa të lartë, prej andej, në çastin kritik, ai “urdhëroi që elefantët të çoheshin në atë pjesë të frontit që ishte në vështirësi.”[21] Efekti ishte vendimtar, i përballur me një sulm të papritur elefantësh dhe turma harkëtarësh nga lartësia, rreshtat romakë u thyen. Ndërkohë, kalorësia e gardës së Pirros, rreth 2.000 kalorës elitë që qëndronin pranë tij, u përdor për të shfrytëzuar çdo çarje të frontit të luftës. Në Askulum, Pirro e mbajti këtë gardë “ jashtë frontit të betejës, në mënyrë që të ndihmonte me shpejtësi cilindo nga trupat e tij që mund të gjendej në vështirësi” duke luajtur rolin e një rezerve. Më në fund, pas dy ditësh luftimesh të ashpra, romakët filluan të bënin tërheqje të rregullt. Pirro kishte fituar një tjetër betejë, fitoren e tij të dytë kundër Romës në dy vjet.

Këtë herë, fitorja erdhi me një kosto të lartë për të dy palët. Burimet tregojnë se 15.000 ushtarë ranë nga të dyja palët në Askulum me gjasë një ekzagjerim, por tregues i një përleshjeje të përgjakshme.[22] Vetë Pirro humbi shumë nga oficerët e tij epiriotë dhe një pjesë të madhe të falangës së tij iliro-maqedonase, tashmë të pazëvendësueshëm. Një oficer romak, duke vlerësuar pasojat, thuhet se tha: “ Edhe një fitore e tillë dhe ne do të mposhtemi.” Të njëjtin përfundim që Pirro kishte shprehur në Heraklea. Mbreti epirot kishte një ushtri të lodhur dhe pa burime të tjera ushtarake, romakët, përkundrazi, mund të mbështeteshin në rezerva pothuajse të pashtershme ushtarësh dhe aleatësh.

Shkrimtarët e lashtë nuk bien dakord nëse Pirro ofroi përsëri paqen pas Askulum-it, disa sugjerojnë se ai dërgoi përsëri të dërguarin e tij Kineanin por Roma nuk pranoi të negociojë. Republika Romake kishte vendosur të dëbonte Pirron ose të vdiste duke u përpjekur. Për të nënvizuar këtë vendosmëri, kur Pirro pyeti rreth shpërblimit ose shkëmbimit të robërve pas betejës, konsulli romak Gaj Fabrici (një mishërim i virtytit romak) thuhet se e qortoi të dërguarin e Pirros duke thënë se Roma nuk negocionte për të burgosurit ndërsa një armik mbetej në gadishullin Italian. Edhe pse mijëra ushtarë romakë ishin nën mbrojtjen e Pirros, romakët refuzuan kushtet, në vend të kësaj, ata i liruan më vonë romakët sapo Pirro u largua nga Italia. Fabrici luajti gjithashtu një rol në një incident të famshëm që ilustron si respektin, ashtu edhe armiqësinë midis Romës dhe Pirros. Sipas legjendës, pas Askulum-it një i dërguar nga kampi i Pirros, Timohari i Epirit iu afrua Fabricit me një propozim: nëse romakët do ta jepnin një kompesim për të, Timohari do ta helmonte mbretin Pirro për ta. Fabrici, i skandalizuar, i dërgoi provat Pirros, duke e paralajmëruar për tradhtarin në mesin e tij. Pirro mbeti i la mbresë ky veprim romak sa, sipas burimeve, shpërtheu: “Do të ishte më e lehtë të kthehej dielli nga rruga e tij sesa të kthehej Fabrici nga rruga e nderit.”[23] Ai më pas urdhëroi ekzekutimin e Timoharit. Kjo histori, edhe nëse ndoshta apokrife ose e zbukuruar në traditën romake të mëvonshme, nënvizon admirimin e ngurruar midis du kulturave ushtarake shumë të ndryshme. Pirro dhe romakët e njohën madhështinë te njëri-tjetri dhe mbase secili pa një pasqyrim të asaj që u mungonte vetë. Pirro pa disiplinën, kohezionin dhe paprekshmërinë romake, romakët panë aftësinë të një ushtaraku gjenial, diturinë dhe bujarinë te Pirro.

Ushtarë nga të gjitha Kombet: Rreth kohës së betejës së Askulum-it

Ushtria e Pirros kishte evoluar në një forcë të vërtetë koalicioni iliro-maqedonas-epirot-italian, një mozaik njësish nga bota iliro-maqedone, epirote, trake dhe mercenarët e gadishullit italian. Kuptimi i përbërjes së saj zbulon si forcën, ashtu edhe dobësitë e saj.

Në thelb të saj ishin ushtarët profesionistë iliro-epirot-maqedonas: kontingjenti i falangës maqedonase, me 5,000 veta në fillim, të cilët Pirro i vendosi “në vendin e parë në krahun e djathtë” të linjës së tij të betejës [17][98]. Këta ushtarë mbanin aspis (mburojë e madhe e rrumbullakët) dhe shtizën sarissa, si dhe mbanin përkrenare bronzi dhe parzmore. Shumë prej tyre kishin qenë në shërbim të Ptoleme Keraunoit para se t’i bashkoheshin Pirros. Në fakt, ata mbanin ende mburojat e zbukuruara me yllin iliro-maqedonas dhe emrin e Mbretit Dhimitër (ish-kunati i Pirros) pajisje që do përdoreshin në një nga fushatat aziatike e anulluar e Dhimitër Poliorketit vite më parë. [24]

Falangat epirote e vetë Pirros me tre regjimente të ndara nga Molosia, Kaonia dhe Thesprotia ishin të armatosura dhe të formuara në mënyrë të ngjashme [75][19]. Këta ishin fermerë dhe barinj të rekrutuar, që luftonin pjesërisht por ishin besnikë me zjarr ndaj bashkëpatriotit të tyre Pirros. Për të siguruar aftësitë e tyre, Pirro kishte krijuar një formë garde ose njerëzish të përzgjedhur të quajtur logades. Në një nga aforizmat e Plutarkut, Pirro shpjegon se ai mbante mbikëqyrje për çdo ushtar epirot ku paraqitet plotësisht i armatosur, “sepse ne i inspektojmë ata që në fshatrat e tyre,” dhe më të mirët dallohen. [25]. Sekunda e interpreton këtë duke thënë se Pirro kryente grumbullime periodike në rrethe të ndryshme dhe ndoshta nxirrte njerëzit më të aftë për të formuar një njësi elitë ose të paktën për të shërbyer në vijën e parë. Është e mundur që një njësi e logades epirote të ketë luftuar si një kompani e veçantë në beteja ata mund të kenë qenë të armatosur më lehtë (disa burime përmendin mburoja bronzi pelta prej 68 cm për epirotët e zgjedhur, kundrejt mburojave 75 cm për ushtarët kryesorë të falangës) [25], duke i bërë ata të ngjashëm me hipaspistët ose rojet mbretërore që mund të përmbushnin role të shumta. Ne dimë gjithashtu se miqtë e ngushtë dhe shërbëtorët e rinj të Pirros ndonjëherë luftonin të hipur brenda skuadrës mbretërore të kalorsisë, ku një shërbëtor, për shembull i shpëtoi jetën e Pirros në Herakle duke i dhënë kalin e tij. [26] Kështu, Pirro ishte gjithmonë i rrethuar nga një përzierje luftëtarësh veteranë: roje elitare të këmbësorisë të integruara në falangë, dhe roje elitare të kalorsisë në anën e tij.

Krahu i kalorisë nën Pirron kishte disiplinë të lartë. Në stilin e Aleksandrit, Pirro kishte një regjiment personal të kalorsisë të besuarve (basilikón agéma, fjalë për fjalë “trupat mbretërore”) që numëronte rreth 2,000 kalorës. [32][101] Këta ishin fisnikë dhe njerëz të zgjedhur “epilektoi” nga Epiri dhe ndoshta Thesalia, të stërvitur shkëlqyeshëm në sulme goditëse me heshtë dhe shpatë. Në Askulum, Pirro e përdori këtë kalorësi të gardës si një rezervë lëvizëse pas linjave të tij, e gatshme për të ndërhyrë drejt çdo dobësie të frontit. [32][33] Të dhënat antike thonë se Pirro i vendosi ata pak jashtë linjës kryesore të frontit për të përforcuar trupat e rrethuara në secilin krah. Ata ishin, në fakt, paraardhësit e rezervistëve të mëvonshme. Brenda kësaj kalorësie mbretërore ishte një rreth i brendshëm edhe më i vogël, “ile-ja mbretërore” (ile duke qenë një skuadër prej rreth 200 vetash) ku luftonte vetë Pirro. [34][99] Ile-ja mbretërore përfshinte oficerë të shtabit dhe miq të ngushtë të pa caktuar diku tjetër në front, këta ishin njerëz si Leonati i Maqedonisë dhe Megakliu, të cilët do të derdhnin gjak për mbretin e tyre. [27] Në Herakle, Pirro luftoi në mesin e kësaj njësie të kalorsisë mbretërore, gjë që e bëri të përfundonte në përballje me një ushtar romak dhe gati të vritej prej tij, kur kali i tij u godit, ishte kali i një prej truprojeve me të cilin u largua. [86] Pirro qartazi kishte besim tek kalorësia e tij.

Përtej gardës personale, kalorësia e Pirros përfshinte njësi të tjera: kalorësia thesaliane, të njohur për përsosmërinë e saj, kalorësia ilire si trashgimi ushtarake elitare që nga ushtria e Aleksandërit ku ata e ndoqën dhe u përsosën aftësitë e tyre në pushtimet deri në Azinë e largët, kalorësia e lehtë tarentine (kalorës të famshëm të armatosur me shtiza nga Tarenti, disa prej të cilëve Pirro i punësoi si mercenarë), dhe të tjerë si akarnanët dhe etolët që kontribuan me kalorës. [28] Ai gjithashtu kishte kontingjente kalorësie italiane: kalorës aleatë lukanë dhe samnitë. Në Askulum, ne kemi një pasqyrë se si ai i rreshtonte: Dionisi raporton se në krahun e djathtë të Pirro vendosi “kalorësinë samnite, thesaliane dhe brutiane si dhe forcën mercenare tarentine” dhe në krahun e majtë vendosi “kalorësinë ambrakiote, ilire, lukane dhe tarentine, dhe forca mercenare të përbërë nga akarnanët, etolët, maqedonasit dhe athamanët.” [29] Në thelb, çdo krah was një përzierje e kalorsisë aleate dhe mercenare gjë që tregon se Pirro i gërshetoi forcat e tij për të shmangur që çdo kontingjent etnik (përveç gardës së tij) të luftonte i vetëm. Veçanërisht, ai i mbajti njësitë e përshkruara si “mercenarë” të dallueshme nga “aleatët” në këtë strategji: p.sh. kalorësit ambrakiotë (aleatë nga qyteti epirot i Pirros, Ambrakia) dhe kalorësit lukanë (italianë) janë listuar veçmas nga kalorësia “mercenare tarentine” ose kalorësia mercenare nga Etolia etj., duke sugjeruar dallime në status dhe ndoshta në stilin e luftimit. [102][103] Ambrakiotët, si qytetarë të Pirros, ishin ndoshta kalorësi e rëndë e lidhur me zgjerimin e mbretërisë së tij në Ambraki dhe nuk është çudi që ata i shërbyen me besnikëri, pasi Ambrakia ishte kryeqyteti i tij i ri dhe përfitoi nga mbretërimi i tij. [30]

Më pas ishin elefantët “tanket” e luftës iliro-epirote-maqedone. Njëzet elefantët e Pirros nuk ishin thjesht armë goditëse, por vinin si mbështetje strategjike e integruar. Duke kuptuar se elefantët mund të ishin të prekshëm nëse ishin të pambështetur (këmbësoria armike mund t’i godiste ose të shënjestronte drejtuesit e tyre, mahouts), Pirro ndoqi praktikën e paraardhësve të Aleksandrit, ai mbuloi dhe mbushi boshllëqet midis elefantëve me këmbësori të lehtë. Në Askulum, çdo elefant kishte rreth 175 ushtarë mbështetës (150 harkëtarë dhe 25 hobetarë). Këta do të bombardonin armikun që afrohej me gurë dhe shtiza, do të përpiqeshin të prishnin pajisjet mbrojtëse të elefantëve dhe në përgjithësi do t’i mbronin kafshët nga sulmet e afërta. Përdorimi i trupave me predha të tilla nga Pirro “me efekt të madh në përdorimin e elefantëve” dëshmohet nga Dionisi: Pirro i ndau elefantët dhe trupat e lehta në dy grupe pas krahëve, në terren të ngritur, të gatshëm për të ndërhyrë. Kur krahu romak filloi të ushtronte presion të fortë, Pirro “urdhëroi që elefantët të çoheshin në atë pjesë të linjës… që ishte në vështirësi,” një urdhër që të kujton Aleksandrin duke dërguar gardën e tij në një çarje fronti. Rezultati ishte shpesh panik që përmbyste balancën e betejës. Elefantët, megjithatë, impononin një barrë logjistike dhe taktike. Pirro duhej të ishte i kujdesshëm për terrenin se ku ndodhte beteja pyjet e dendura ose kodrat e pjerrëta mund t’i pengonin këto tanke antike. Kur elefantët friksohehsin (nga plagët ose zhurmat e larta), ata mund të shkaktonin shkatërrime si tek forcat e Pirros, ashtu edhe të armikut. Pirro e pa këtë në Betejën e Beneventumit më vonë, ku raportet romake pretendojnë se një nga elefantët e Pirros, i plagosur nga një shtizë, vraroi i tërbuar përmes linjave të veta, duke kontribuar në një dështim. [31]

Së fundi, në radhët e Pirros përfshiheshin një mori mercenarësh dhe aleatësh të vegjël, përveç (etolëve, akarnanëve, etj.) dhe italianëve të përmendur tashmë, ai kishte disa galë (burimet përmendin mercenarë galë në shërbim të tij gjatë fushatës së Argosit). Kjo ushtri multietnike e armëve të kombinuara ishte njëkohësisht forca më e madhe e Pirros dhe një dobësi e mundshme. Nga njëra anë, ai mund të angazhohej ndaj çdo armiku në fronte të shumta: falangën për të gozhduar legjionarët, trupat mercenare për të kundërshtuar fleksibilitetin romak, elefantët për të shtypur kavallerinë, harkëtarët dhe hobejtarët për të goditur nga distanca, dhe kalorësinë për të shfrytëzuar hapësirat ose për të shpëtuar trupat sipas nevojës. Pak komandantë të asaj kohe mund të orkestronin një gamë aq të larmishme në mënyrë efektive. Pirro e bëri këtë shkëlqyeshëm në Herakle dhe Askulum, duke treguar një talent për koordinim ushtarak një “shkencë ushtarake” që bëri përshtypje edhe tek armiqtë e tij [53]. Nga ana tjetër, një diversitet i tillë kërkonte udhëheqje të vazhdueshme dhe frymëzuese për ti mbajtur ushtarët bashkë. Karizma personale e Pirros ishte ngjitësi: kur ai ishte i pranishëm dhe i padëmtuar, forcat e tij heterogjene luftonin si një makinë e unifikuar. Por çdo dështim ose mungesë rrezikonte të thërrmonte unitetin e brishtë. Ne shohim shenja të kësaj brishtësie në incidente të vogla për shembull, kur u përhap thashethemi në Herakle se Pirro u vra (pasi Megakli ra i veshur me parzmoren e tij), pjesë të ushtrisë së tij filluan të lëkundeshin derisa Pirro u rishfaq në mënyrë dramatike, me kokë zbuluar, për të treguar se jetonte. [15] Barrierat gjuhësore, doktrinat e ndryshme të luftimit dhe besnikëria e pabarabartë mund ta kishin munduar komandën e Pirros, megjithatë ai i kapërceu ato me magnetizmin e tij të pastër personal. Plutarku vëren se Pirro “ua kalonte të gjithë bashkëkohësve të tij në punë fizike në terren dhe guxim personal” dhe se ai ndante vështirësitë me njerëzit e tij, duke e bërë atë të dashur për ushtarët e të gjitha kombeve. [32] Ky stil udhëheqjeje i bëri ushtarët e tij qofshin ata fshatarë epirotë apo mercenarë galë të gatshëm ta ndiqnin atë deri në fund të botës. Por kjo do të thoshte gjithashtu se e gjithë sipërmarrja ishte e lidhur me kultin personit të tij. Nëse Pirro gjakosej, ushtria gjakosej, nëse Pirro vdiste, ushtria vdiste bashkë me të si një tërësi koherente.

Drejt perëndimit dhe kthimi në shtëpi – Nga Siçilia në Spartë

Pas Askulumit, Pirro u gjend përpara një pike pakthim. Ai e kishte luftuar Romën dy herë dhe teknikisht kishte fituar dy herë. Megjithatë, Roma mbetej e papërkulur dhe po grumbullonte legjione të reja. Forcat e vetë Pirros ishin pakësuar mjaft, disa vlerësime sugjerojnë se i kishin mbetur pothuajse vetëm 20,000 këmbësorë të aftë për luftë. Duke e kuptuar se një marshim i drejtpërdrejtë drejt Romës mund të ishte një marrëzi (romakët kishin bllokuar rrugën në Maleventum me një kamp të fortifikuar), Pirro e ktheu vështrimin nga një teatër anësor joshës, Siçilia. Në fund të vitit 279 p.K., emisarët mbërritën nga Sirakuza qyteti kryesor i Siçilisë duke i ofruar Pirros fronin e Sirakuzës dhe komandën e forcave kundër Kartagjenës. Kartagjenasit kishin kontestuar prej kohësh kontrollin e Siçilisë dhe, me vdekjen e sapondodhur të tiranit të Sirakuzës, ku populli i saj kishte nevojë për një udhëheqës të fortë. Për Pirron, ky ishte shansi për të arritur atë që kunati i tij, Dhimitri, dhe të tjerët kishin ëndërruar: dëbimin e Kartagjenës dhe ndoshta sundimin e një mbretërie të pasur ishullore. Ai e krahasoi Siçilinë si një mundësi e hedhur në këmbët e tij, si mund të mos e pranonte?

Në vitin 278 p.K., Pirro lundroi drejt Siçilisë me një pjesë të ushtrisë së tij, duke lënë komandantin e tij të besuar, Milonin, me një garnizon për të mbajtur Tarentin. Menjëherë, Pirro shijoi një sukses verbues në Siçili. Qytetet i hapën portat, Sirakuza e përshëndeti atë si mbret-çlirimtar. Ai rreshtoi një ushtri të madhe në ishull, Diodor Sikuli regjistron se Pirro marshoi në Siçilinë perëndimore që mbahej nga Kartagjena me 30,000 këmbësorë, 1,500 kalorës dhe elefantët e tij, duke korrur fitore të shumta [46][105]. Kartagjena, me bazat e saj në Lilibeum (Lilybaeum) dhe gjetkë, u lëkund para tij. Pirro rrethoi fortesën e madhe të Lilibeumit (Marsala e sotme), çelësi për dëbimin e plotë të Kartagjenës nga Siçilia. Në Eriks (Eryx), një bastion në perëndim, Pirro udhëhoqi personalisht një sulm guximtar, duke mposhtur mbrojtësit e kështjellës dhe thuhet se u angazhua në dyluftim mbi muret e saj. [33] Deri në vitin 277 p.K., dukej se Pirro ishte në prag të bërjes zot i Siçilisë, përveç pranisë së tij në Itali dhe mbretërisë së tij në Epir.

Megjithatë, sjellja e tepruar autoritare e Pirros filloi t’i hidhëronte siçilianët. Në dehjen e fitores, ai filloi të sillej më pak si gjeneral dhe më shumë si despot kjo ishte një sjellje tipike për një iliro-epirot. Ai ofendoi popullsinë krenarë të Siçilisë duke vendosur garnizonet e tij dhe duke kërkuar trupa e anije për një sulm eventual ndaj Kartagjenës në Afrikë duke e trajtuar në thelb Siçilinë si një trampolinë për pushtime të mëtejshme dhe jo si një aleat të barabartë. Pa kaluar shumë kohë, opinioni vendas ndryshoi. Qytetet që dikur e përshëndesnin, tani pëshpëritnin se Pirro ishte një tjetër tiran, jo më i mirë se ata para tij. Një incident që citohet shpesh është përplasja e tij me qytetarët e Agrixhentos dhe Sirakuzës për planet detare dhe tributet, aleatët e tij siçilianë, dikur adhurues, filluan ta braktisnin. Duke ndjerë ndryshimin e erërave dhe i frustruar nga rrethimi i zgjatur dhe ndoshta i pafitueshëm i Lilibeumit, Pirro mori një vendim fatkob në vitin 276 p.K. “Si një njeri që fiton një ndeshje mundjeje, por braktis fushën për të ndjekur një spektator” siç u shpreh më vonë me ironi një historian, Pirro e braktisi Siçilinë papritur. [34] Ai la garnizone në disa qytete kyçe, por praktikisht hoqi dorë nga korona e tij siçiliane dhe lundroi prapë drejt Italisë, i tërhequr nga lajmet për trazirat atje dhe i joshur nga dëshira e kahershëme për të përfunduar luftën e tij me Romën.

Ekspedita siçiliane e Pirros zgjati rreth dy vjet. Kjo ekspeditë i dha Pirros aurolë mitike (sirakuzanët e krahasuan atë me mbretërit-heronj të lashtësisë), por gjithashtu i kushtoi kohë dhe humbjen e besimit tek aleatët e tij italianë, të cilët ndjeheshin të lënë pas dore. Kur Pirro u kthye në Itali në vitin 276 p.K., ai e gjeti situatën më të rënduar. Mungesa e tij i kishte lejuar Romës të rigrupohej dhe të ushtronte presion të fortë mbi ushtarët e tij të mbetur të Italisë. Garnizoni i tij në Tarent nën Milonin ende rezistonte, por ushtritë romake kishin rimarrë pjesën më të madhe të Apulisë dhe Samniumit. Pirro nxitoi të ndihmonte aleatët e tij dhe të përballej me konsullin romak Manius Curius Dentatus në Betejën e Beneventumit (275 p.K.).

Në Beneventum, i njohur si Maleventum (“Erë e Keqe” ose “Ngjarje e Keqe”) derisa romakët e riemërtuan me optimizëm pas betejës për të nënkuptuar “Erë e Mirë” fati i Pirros më në fund ndryshoi. Beteja ndodhi në një terren të pafavorshëm për Pirron. Romakët, tashmë të udhëhequr nga Dentatusi, ishin të përgatitur dhe ndoshta e tejkalonin në numër ushtarësh Pirron. Një rrëfim antik (ndoshta propagandë e ekzagjeruar) pretendon se Pirro kishte 40,000 trupa dhe 20 elefantë, dhe Dentatusi e futi në kurth, [35] por vlerësime më të matura sugjerojnë se Pirro në fakt kishte një ushtri më të vogël në atë kohë, ndoshta 20–25 mijë, përballë forcave romake të barabarta ose më të mëdha. Dentatusi e kishte realizuar fortifikime të vazhdueshme në kampin e tij. Pirro tentoi një sulm befasues në agim mbi kampin romak, duke shpresuar të përsëriste sukseset e tij të kaluara me goditje të guximshme, por sulmi dështoi gjatë errësirës disa nga njësitë e Pirros humbën rrugën. Shpërtheu një luftim i ashpër. Këtë herë, romakët kishin mësuar se si të përballeshin me elefantët, ata i shënjestruan kafshët me breshëri pila-sh (shtiza të rënda) dhe madje përdorën shigjeta të ndezura dhe mjete zhurmuese (ndoshta origjina e historisë se ata përdorën vagonë anti-elefant). [36] Një nga elefantët më të mëdhenj të Pirros, i goditur nga një predhë, u frikësua dhe në turfullim e sipër, çau përmes radhëve të veta. Romakët e shfrytëzuan avantazhin, duke sulmuar jashtë kampit të tyre. Falanga e Pirros luftoi trimërisht, por me frontin e çrregulluar nga elefanti i tërbuar dhe me romakët që sulmonin në kushtet më të mira, forcat epirote u thyen. Në konfuzion e sipër, disa nga aleatët italianë të Pirros mund të jenë lëkundur, sigurisht që viktimat ishin të shumta në të dyja palët, por humbjet romake zëvendësoheshin shpejt, ndërsa oficerët e mbetur të Pirros e nxitën atë të ruante çfarë mundej nga ushtria e tij. Dentatusi e fitoi ditën, dhe duke bërë këtë, praktikisht theu kontrollin e Pirros mbi Italinë jugore.

Pirro, gjithmonë guximtar dhe i palodhur, e mendoi në heshtje edhe ndoshta një negociatë të re ose zhvendosje të frontit. Por fati strategjik ishte tashmë i shkruar. Ai kishte shteruar thesarin e tij, kishte humbur shumë miq dhe aleatët e tij italianë po humbisnin besimin. Në vitin 275 p.K., jo shumë kohë pas Beneventumit, Pirro u evakuua plotësisht nga Italia. Ai lundroi drejt atdheut me ushtrinë e mbetur e tkurrur nga ekspedita Romake. Sipas Plutarkut, Pirro la një garnizon në Tarent nën Milonin, duke shpresuar të mbante një këmbë atje, por vetë tarentinët, të rraskapitur nga vitet e luftës dhe të zhgënjyer, shpejt e detyruan Milonin t’ia dorëzonte qytetin Romës me kushte të nderuara (ushtarët epirotë u lejuan të lundronin drejt shtëpisë me armët e tyre, dhe Tarenti duhej të bëhej një aleat i nënshtruar i Romës). [37] Kështu përfundoi aventura perëndimore e Pirros. Në pesë vjet, ai kishte kaluar nga pothuajse pushtimi i Italisë në dëbimin e plotë por jo mposhtjen. Romakët kurrë nuk e kapën atë apo ushtrinë e tij kryesore. Në të vërtetë, Pirro u largua nga Italia me dëshirën e tij për të ndjekur mundësitë që e thërrisnin në atdhe. Por për romakët, ky ishte një triumf, Roma kishte sfiduar dhe kishte mbijetuar ndaj një prej komandantëve më të shquar të epokës antike. Trashëgimia e menjëhershme në Itali ishte dominimi romak mbi gadishullin, trashëgimia afatgjatë ishte më delikate. Komandantët romakë kishin mësuar shumë për luftën iliro-epiriote-maqedone nga Pirro. Ata u ndeshën me falangën dhe elefantët për herë të parë dhe u përshtatën. Luftërat kundër Pirros ishin, siç u shpreh një historian modern, “shkolla pasuniversitare” e Romës në trajtimin e mënyrës iliro-epiriote të luftimit, mësime që do t’u shërbenin kur më vonë luftuan Filipin V të Maqedonisë ose Antiokun e Sirisë. Është domethënëse që kur Skipioni Afrikan dhe Hanibal Barka (dy nga gjeneralët më të mëdhenj të antikitetit) u takuan dhe diskutuan për kapitenët e mëdhenj të historisë, Hanibali e renditi Pirron mbi madje edhe veten e tij, duke cituar aftësinë e Pirros për të frymëzuar besnikëri dhe për të krijuar mjetet e armatimet më të mira: “Pirro,” tha Hanibali, “dinte si ta rreshtonte ushtrinë” dhe “ishte i pari që dha mësim artin e fushimit.” [55][106] Ky admirim ka gjasat të vijë nga njohja e Hanibalit se kundërshtari më i fortë i hershëm i Romës ai që erdhi më afër mposhtjes së saj ishte Pirro.

Rikthimi në Epir dhe rënia e Maqedonisë

Sapo u kthye në Epir në vitin 274 p.K., Pirro nuk u mjaftua me qetësinë. Fati kishte rezervuar më shumë kaos për mbretin Epiriot luftëtar tashmë në të dyzetat e tij. Gjatë mungesës së tij, Maqedonia i kishte kaluar Antigonit II Gonatit, djali i Dhimitrit I. Tashmë, Pirro gjithnjë oportunist, pa një shans për të fituar një mbretëri në “oborrin” e tij të pasmë. Përmes një përzierjeje të diplomacisë dhe pushtimit, Pirro nxiti një luftë me Antigonin. Duke përdorur pretekstin e mbështetjes së disa pretendimeve të një fisniku maqedon, Pirro pushtoi Maqedoninë nga perëndimi. Ndoshta të lodhur nga sundimi i Antigonit (ose duke pasur frikë nga elefantët tmerrues të Pirros, të cilët ai ende i mbante), një pjesë e madhe e ushtrisë maqedonase dezertoi masivisht drejt Pirros. Plutarku thotë se në një ndeshje, Pirro i doli përpara falangës maqedonase brenda ushtrisë së Antigonit dhe u thirri atyre në mënyrë dramatike, duke i ftuar t’i bashkoheshin dhe e gjithë falanga menjëherë lëshoi thirrje gëzimi dhe kaloi në anën e tij! [107][108] Antigoni u arratis, dhe në vitin 274 p.K., Pirro hyri në kryeqytetin maqedonas, Pella, si mbreti i ri i saj. Ishte një fitore pa gjak dhe një përmbysje e fatit, njeriu që sapo kishte humbur një luftë me Romën, e pa veten të kurorëzuar Mbret të Maqedonisë, praktikisht I brohëritur nga populli.

Për një moment, Pirro kryesonte një mini-perandori, Epiri dhe Maqedonia të bashkuara, duke dominuar në veri të Thesalisë. Gjithmonë i shqetësuar, ai pothuajse menjëherë filloi planifikimin e fushatave të reja. Ishte sikur paqja apo konsolidimi nuk kishin asnjë tërheqje për të, vetëm pushtimi i vazhdueshëm kishte rëndësi. Në vitin 272 p.K., fërkimet e brendshme në qytet-shtetin e Spartës e tërhoqën Pirron në jug, në Peloponez. Një princ spartan i dëbuar e ftoi Pirron të ndërhynte në një mosmarrëveshje dinastike dhe Pirro, duke parë një mundësi për të shtrirë ndikimin e tij mbi tokën e lashtë të Lakedemonit, marshoi ushtrinë e tij duke përfshirë 25 elefantë dhe mijëra trupa iliro-maqedonase e epirote drejt Spartës.

Qëndresa e Spartës dhe kurthi i Argosit

Ajo që pasoi ishte një nga qëndresat e fundit më dramatike në historinë spartane. Spartanët, të kapur në befasi, refuzuan të dorëzonin qytetin e tyre. Burrat, gratë dhe madje edhe të rinjtë punuan gjatë gjithë natës për të ngritur kanale mbrojtëse dhe ledhe të improvizuara. Pirro sulmoi ashpër të nesërmen, dhe spartanët, të udhëhequr nga komandanti i patrembur Akrotatus dhe madje edhe gratë spartane nën Arkidaminë, zmbrapsën sulm pas sulmi.

Në një moment, elefantët e Pirros u bllokuan në një kanal dhe u dëbuan me projektilë të ndezur. Pas dy ditësh luftimesh të egra në rrethinat e qytetit, Pirro e kuptoi se Sparta nuk do të binte lehtë. Për t’i bërë gjërat më keq, Maqedonia po i ikte nga duart gjatë mungesës së tij Antigon Gonati po mblidhte mbështetje për të rimarrë fronin e tij. Pirro vendosi të tërhiqej nga Sparta dhe u kthye drejt një objektivi që dukej më i lehtë: Argosit, një qytet i pasur i Argolidës, i cili ishte përfshirë në një grindje civile. Oligarkët e qytetit iu drejtuan fshehurazi si Pirros ashtu edhe Antigonit, duke shpresuar se secili prej mbretërve do të ndërhynte në anën e tyre. Pirro, duke mbajtur një mllëf të vjetër kundër Antigonit dhe i etur për një pre, u nis drejt Argosit, ndërkohë që Antigoni po bënte të njëjtën gjë nga një drejtim tjetër.

Konvergjenca në Argos (272 p.K.) rezultoi fatale për Pirron. Krerët e qytetit, duke u frikësuar nga shkatërrimi, iu lutën të dy mbretërve të mos luftonin brenda qytetit. Antigoni u tregua i matur, qëndroi jashtë qytetit dhe priti, Pirro, në mënyrë karakteristike, hyri me forcë në Argos natën përmes një porte të hapur nga simpatizantët. Ky ishte një gabim trashanik. Rrugët e Argosit ishin të ngushta, të bllokuara nga ushtarë të hutuar dhe civilë të tmerruar. Pirro futi disa elefantë në qytet, por kullat e tyre (howdahs) duhej të hiqeshin që ata të mund të kalonin nëpër portë, gjë që vonoi hyrjen e tij [48][109]. Në errësirë u dha alarmi, shpejt shpërtheu një përleshje në treg. Antigoni dërgoi një repart për të ndihmuar aleatët e tij argivët, ndërsa mbreti spartan Areus (që kishte mbërritur për të ndihmuar Argosin) sulmoi me një grup harkëtarësh kretas dhe spartanë. [110]

Në hapësirën e kufizuar, elefantët e Pirros u frikësuan kur një mbrojtës argivas plagosi njërin prej tyre. Një elefant, duke u përpjekur të ikte, bllokoi portën nga e cila kishte hyrë duke i lënë trupat e Pirros të bllokuara brenda qytetit në momentin kur ai donte që ata të tërhiqeshin. [48][13] Kur agoi dita, kaosi përfshiu rrugët e Argosit, luftimet tërboheshin në fronte të shumta, qytetarët hidhnin tjegulla çatie nga lart, dhe njësitë humbisnin në labirintin e panjohur të rrugicave. Ndërsa përpiqej të dilte, Pirro u angazhua edhe një herë në luftim të afërt. Sipas Plutarkut, Pirro, i hipur mbi një nga elefantët e tij të fundit të luftës ose ndoshta në këmbë, u sulmua nga një ushtar argiv. Pirro e vrau sulmuesin e tij, por nëna e burrit, duke parë nga një çati, kreu një veprim të jashtëzakonshëm, ajo ngriti një tjegull të rëndë argjile me të dyja duart dhe e hodhi drejtpërdrejt mbi Pirron ndërsa ai kalonte poshtë saj. [49][111] Tjegulla e goditi mbretin në qafë, duke e trallitur dhe duke i thyer rruazat. Pirro u rrëzua, gjysmë i vetëdijshëm, nga kali (ose elefanti) i tij. Në atë moment, një ushtar ilir që luftonte për Antigonin, një këmbësor i thjeshtë i quajtur Zopyro, e njohu mbretin e rënë, u hodh përpara dhe me një shpatë të rëndë falcata i dha goditjen vdekjeprurëse, duke i prerë kokën Pirros në vend. [104][112] Kështu vdiq Pirro i Epirit, ndoshta gjenerali më i madh i këhës së tij. Ai vdiq ashtu siç kishte jetuar në mes të betejës, i rrethuar nga armiqtë, i pamposhtur në fushë të hapur, por i kapur nga një kthesë e fatit dhe nga dora e një njeriu të thjeshtë. Ashtu si gjatë kohës së Aleksandrit, luftëtarët ilirë e shoqëruan Pirron deri në betejat e tij të fundit në Peloponez, ku një nga udhëheqësit ilirë Antigoni për të cilët ilirët e quanin si të tyre, në fund i dha goditje që vranë Pirron në përleshjen e Argosit. [104][14] Është një simetri interesante që ilirët i shpëtuan jetën kur ishte fëmijë dhe po ata ia morën jetën në fund.

Trashëgimia dhe fundi i një epoke

Antigon Gonata, kur pa provën makabre të vdekjes së Pirros (kokën e tij të prerë mbi një heshtë), nuk reagoi me ngazëllim, por me një keqardhje të ndershme për njeriun që ndanin të njëjtin gjak. Thuhet se ai mbuloi fytyrën dhe e qortoi Zopyron për vrasjen “barbare” të një mbreti të madh në atë mënyrë. [50] Antigoni pastaj mori në ngarkim trupin e Pirros, duke urdhëruar djegien e tij me nderime të plota në tregun e Argosit, një tribut i rrallë nga një monark për një tjetër. Ky veprim që ishte pa imagjinueshëm për botën greke (helenistike), ishte normal për botën iliro-maqedone-epiriote. [50] Mbi turrën e zjarrit gjatë funeralit u ngrit një monument mermeri i bardhë, i zbukuruar me gdhendje të elefantëve dhe armëve, duke përkujtuar trimërinë ushtarake të Pirros. [3][113] Kështu, edhe rivali i tij i dikurshëm e njohu madhështinë e Pirros.

Me ikjen e Pirros, Antigoni rimori Maqedoninë dhe u sigurua menjëherë që ushtria e Pirros të shpërbëhej. Antigoni kurseu djalin e ri të Pirros, dhe trupat epirote, duke i dërguar ata përsëri në Epir, por ai sekuestroi kontingjentin ende të fuqishëm të falangës iliro-maqedonase që kishte dezertuar te Pirro dhe e ktheu atë në forcat e veta [93][79]. Vetë Epiri shpejt ra në trazira, brenda pak vitesh, dinastia mbretërore e Eakidëve (linja e Pirros) u përmbys, dhe Epiri u shndërrua në një republikë federale të fiseve të tij. [38] Epoka e mbretërve-luftëtarë në Epir përfundoi praktikisht me Pirron.

Një trashëgimi e shkruar në gjak dhe bronz

Pirro la pas një trashëgimi komplekse, të skalitur me admirim dhe kujdes në masa të barabarta. Ushtarakisht, ai u lartësua nga bashkëkohësit dhe pasardhësit si një nga strategët më të mëdhenj të luftës. Hanibal Barka, një ushtarak aspak i rëndomtë, thuhet se e renditi Pirron menjëherë pas Aleksandrit të Madh si komandantin më të shkëlqyer që bota kishte parë duke e lëvduar Pirron për aftësinë e tij për të “zgjedhur terrenin dhe ditën e betejës, për të rreshtuar trupat dhe për të filluar një betejë”, dhe si takticienin më të mirë në fushëbetejë. [39] Hanibali madje vuri re vëmendjen pioniere të Pirros ndaj planimetrisë së kampit (kastramentacionit) dhe organizimit, duke nënkuptuar se romakët e mësuan artin e kampeve marshuese të fortifikuara nga shembulli i Pirros [55]. Kjo teknikë ushtarake ndihmoi më pas Romën të pushtonte botën antike.

Vetë romakët duket se kanë ushqyer një respekt të kursyer: breza më vonë, Ciceroni shkroi se Fabrici (romaku i ndershëm që u mor me Pirron) “nuk mund të korruptohej me ar siç e zbuloi edhe vetë Pirro”, një referencë ndaj episodit të famshëm të integritetit. [40] Proverbi i hershëm latin “Ne cuiusquam victoria Pyrrhi similis esset” (Asnjë fitore mos qoftë si ajo e Pirros) dhe shprehja “Fitore e Pirros” hynë në përdorim të gjerë për të emërtuar një fitore që është e barabartë me dështimin. Kjo frazë është ndoshta trashëgimia më e qëndrueshme e Pirros në gjuhësi, një kujtesë e përhershme e çmimit të lartë që lloji i tij i luftës kërkonte si nga fituesi, ashtu edhe nga humbësi. Pas Askulumit, edhe pse Pirro mbeti fizikisht i pamposhtur, u rrënjos ideja se triumfi me një çmim tepër të lartë ishte i zbrazët. Në këtë kuptim, Pirro pa dashje i mësoi botës jo vetëm si të ngrinte kampe dhe të luftonte, por edhe si të llogariste koston.

Kulturalisht, legjenda e Pirros jetoi në art dhe letërsi. Ai u bë personazh në drama dhe poema të mëvonshme, për shembull, në Eneidën e Virgjilit, vrasësi i Priamit (Neoptolemi, i quajtur gjithashtu Pirro) është në disa mënyra një jehonë intertekstuale e Pirros së Epirit, duke gërshetuar egërsinë e lidhur me këtë emër. [41] Në një nivel më konkret, portretet e Pirros janë identifikuar në statujat e mbijetuara, një bust në Glyptotekun e Kopenhagenit, i kurorëzuar me një kurorë lisi dhe me një ngjashmëri të habitshme me monedhat e epokës së Pirros, besohet se përfaqëson mbretin [61].

Prerja e monedhave të tij festonte prejardhjen dhe aspiratat e tij një emision tregon lisin ilirik të Dodonës, të shenjtë për Zeusin, ndoshta për të theksuar pretendimin e tij për favorin hyjnor dhe orakullin e Epirit, ndërsa mbishkrimi “ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΠΥΡΡΟΥ” (Mbreti Pirro) në të tjera pohonte me guxim statusin e tij mbretëror. [42] Një tjetër lloj monedhe intriguese paraqet një kurorë lisi rreth një helmete në njërën anë dhe një mburojë maqedonase në anën tjetër, Sekunda argumenton se këto i referohen praktikës së Pirros që ushtarët e tij iliro-epirotë të mbanin kurora me gjethe lisi si shenjë dalluese në fushëbetejë për t’i dalluar më vonë nga maqedonasit armiq, një dëshmi e rolit të tij të dyfishtë si mbret epirot që komandonte trupa pan-maqedonase [91][92]. Ky është një shembull i vogël por tregues i vëmendjes së Pirros ndaj esprit de corps (frymës së grupit) dhe identitetit brenda ushtrive të tij të përziera.

Në planin afatgjatë, karriera e Pirros kishte implikime kontradiktore. Për grekët e epokave të mëvonshme, ai ishte një figurë romantike, Plutarku e çiftëzoi biografinë e tij me atë të gjeneralit romak Marius në veprën e tij Jetë Paralele, duke hequr krahasime midis dy burrave që u ngritën, ranë dhe i dhanë Romës luftime të kushtueshme. Interesi i Plutarkut siguroi që bëmat e Pirros të mos harroheshin në shekujt pasues. Në Romë, breza të tërë komandantësh studiuan betejat e Pirros. Jul Cezari thuhet se vizitoi monumentin e trofeut të Pirros në Argos gjatë qëndrimit të tij në Greqi, duke reflektuar mbi lëkundjet e fatit. Tekstet ushtarake romake nga Frontini dhe Polieni i mbajtën gjallë strategjemat e Pirros nga përdorimi i tij i zgjuar i një sulmi të papritur me elefantë deri te truku i tij i supozuar i dërgimit të dezertorëve te armiku me informacione të rreme teknika që u përdoren deri në ditët e sotme. [43] Çdo histori përforconte imazhin e Pirros si një komandant fushe dinak dhe guximtar.

Megjithatë, vetë fraza “fitore e Pirros” hodhi gjithashtu një hije mbi reputacionin e tij. Ajo sugjeron një komandant që fiton, por me kosto të tepruar, duke lënë të kuptohet një mungesë maturie ose pamundësi për të marrë parasysh pamjen e madhe. Dhe vërtet, shumë historianë, antikë dhe modernë, e kanë mbështetur këtë pikëpamje. Dionis i Halikarnasit dhe Plutarku vërejnë se Pirro “nuk i fitoi vetes asnjë mbretëri” pavarësisht fitimit të betejave, duke nënkuptuar një lloj kotësie në fushatat e tij të vazhdueshme. [44] Dhuntitë e Pirros ishin të pamohueshme: guximi, karizma, gjenialiteti ushtarak dhe aftësia për të frymëzuar përtej kulturave. Por të metat e tij impulsiviteti, paaftësia për të konsoliduar ose prioritizuar, dhe ndoshta varësia ndaj aventurës së luftës do të thoshin se ai kurrë nuk mundi t’i kapitalizonte fitoret e tij. Siç u shpreh shkurt një shkrimtar modern, Pirro “dinte si t’i fitonte betejat, por jo si t’i përdorte frytet e tyre.” [45]

Cila është trashëgimia e Pirros, në rrjedhën e madhe të historisë? Ushtarakisht, ai qëndron si një urë lidhëse midis botës iliro-epirote-maqedone dhe asaj romake. Ai solli paketën e plotë të luftës të stilit të Aleksandrit në Perëndim, dhe duke bërë këtë, i dha Romës një parapamje të asaj që do të ndeshte më vonë në Mesdheun Lindor. Sukseset e mëvonshme të Romës kundër mbretërive iliro-epirotë-maqedonas mund t’i kreditohen tërthorazi mësimeve të ashpra që Pirro u dha atyre në tokën italiane.

Në Epir, atdheun e tij, vdekja e Pirros çoi përfundimisht në shuarjen e dinastisë së Eakidëve. Megjithatë, vetë Epiri mbeti i lirë nga dominimi maqedonas për një kohë, duke formuar një bashkësi federale një zhvillim që disa studiues besojnë se u bë i mundur nga vetë mbretërimi i Pirros, i cili i lidhi fiset më fort me njëri-tjetrin. Legjenda lokale në Epir e nderoi gjatë Pirron dhe familjen e tij (ata pretendonin prejardhjen nga djali i Akilit). Edhe sot në Shqipëri (e cila përfshin Epirin antik), emri Pirro nuk është i rrallë, një jehonë e largët e mbretit antik iliro-epiriotas.

Përfundime

Njëzet e dy shekuj më vonë, gjeneralët ende studiojnë fushatat e Pirros për mësime në taktika dhe luftë koalicioni, dhe leksiku modern ende paralajmëron për “fitoret e Pirros.” Jeta e tij rezonon si frymëzim ashtu edhe si paralajmërim. Pirro tregoi se si një komandant i zoti mundet, me një ushtri të vogël por të shkëlqyer, të sfidojë fuqinë më të madhe të epokës së tij, ashtu siç e realizuan pasardhësit i tij Gjergj Kastrioti mbreti i Epirit dhe Ali Pashë Tepelena, megjithatë ai tregoi gjithashtu se ambicia e pafrenuar mund të minojë edhe arritjet më brilante në fushëbetejë.

Në fund, Pirro i Epirit fitoi famë të përjetshme, por jo në mënyrën që ai synonte. Trashëgimia e tij është mishërimi i triumfit të përkohshëm. Ai kujtohet jo për perandorinë që ndërtoi (sepse nuk ndërtoi asnjë), por për lavdinë e kushtueshme të përpjekjeve të tij një trashëgimi e vulosur në fushëbetejat e mbushura me ushtarët e tij të rënë, dhe in fjalët melankolike që ai shqiptoi pas fitores. Për sa kohë që historia do të tregojë paradoksin e fitores që çon në rrënim, historia e Mbretit Pirro do të jetojë, si një dëshmi e kalkulimit kompleks të luftës dhe e së vërtetës së amshuar se jo të gjitha fitoret ja vlejnë.

Cito këtë artikull:
Shaqe, E. (2026, March 29). Pirro i Epirit: Trashëgimtar i Aleksandrit apo një mbret pirrik? Albania History.

Referencat