Pas viteve 1990s, Europa perëndimore u kufizua që të ndikonte në Shqipëri jo vetëm ekonomikisht por edhe diplomatikisht, dhe kjo distancë u thellua edhe me tej gjatë dhe pas viteve 1997-1999. Ky boshllëk i krijuar nga paaftësia dhe interesat korruptive nga politike shqiptarë bëri që të mbushej nga një tjetër fuqi e butë “soft power” nga vëndet kryesisht të lindjes.
Turqia
Rikthimi i Turqisë në Ballkanin Perëndimor është përshkruar shpesh si një histori suksesi e fuqisë së butë: një përzierje e kujtesës osmane, afërsisë islame, dukshmërisë kulturore dhe ndihmës për zhvillim ekonomik, që supozohet t’i ketë mundësuar Ankarasë të ushtrojë ndikim me kosto relativisht të ulët. Të dhënat nga raportet dhe botimet e ndryshme tregojnë vazhdimisht ndikimin e Turqisë në Shqipëri, Kosovë dhe në Ballkanin më të gjerë është real, shpesh transaksional dhe gjithnjë në konkurencë nga hendeku midis pranisë simbolike dhe ndikimit të qëndrueshëm politik. Hapja e rajonit ndaj ndikimit të aktorëve të tretë, pas lodhjes nga zvarritjet e zgjerimit i Bashkimit Europian, sigurisht që krijoi mundësi për Turqinë dhe Greqinë. Gjithashtu, aktivizmi i Turqisë në Ballkan është i ndërlidhur me prirjen autoritare të brendshme, shtypjen kundër lëvizjes Gylen dhe sigurizimin e politikës së jashtme pas vitit 2016, të cilat së bashku e gërryejnë besueshmërinë mbi të cilën mbështetet fuqia e butë.
Instrumentet e Fuqisë së Butë Turke
Turqia e përqendroi strategjinë e saj të fuqisë së butë veçanërisht te myslimanët e Ballkanit dhe në katër fusha kryesore: institucionet fetare, historia islame, arsimi, si dhe media dhe kultura popullore.
Megjithatë, vëllazëritë dhe sektet islame u bënë aktive në Ballkan shumë përpara se shteti dhe institucionet e tij të bëheshin një lojtar i madh në këtë fushë. Lëvizja Gylen pati praninë më të madhe, duke filluar të vepronte që në vitet 1990 me fondacione, shkolla dhe konvikte, e më vonë edhe me universitete. Shkollat ishin veçanërisht tërheqëse për elitat vendase myslimane, dhe shumë politikanë të rëndësishëm i dërgonin fëmijët e tyre në një prej këtyre shkollave. Vëllazëritë islame turke e paraqitën kuptimin dhe traditat e tyre fetare si disi të ngjashme dhe në harmoni me traditat vendase, në dallim nga aktorë të tjerë myslimanë si Arabia Saudite, Katari, Emiratet që përfaqësojnë një traditë tjetër.
Shteti turk nisi ta përdorte në mënyrë akoma më aktive “diplomacinë e tij fetare” vetëm rreth 10 vjet më vonë, ku në Shqipëri këtë ndikim më parë e kishin shtetet e gjirit dhe Arabia Saudite. Që nga viti 2004, TİKA (Agjencia Turke për Bashkëpunim dhe Koordinim) është bërë një instrument i rëndësishëm i fuqisë së butë në Ballkanin Perëndimor, duke financuar restaurimin kryesisht të objekteve fetare islame dhe duke i dhënë përpjekjeve të Turqisë për ruajtjen e trashëgimisë myslimane një dukshmëri të paprecedentë. Në vitin 2007 u themelua Instituti kulturor Yunus Emre, që ofron kurse të gjuhës turke për të huajt, dhe ai hapi shpejt degë në Ballkan.
Edhe nëse shtetet e Ballkanit Perëndimor nuk janë veçanërisht interesante nga këndvështrimi ekonomik, për shkak të popullsisë së vogël dhe fuqisë së ulët blerëse, ato janë kthyer në një fushë gare për fuqi ekonomike rajonale dhe globale. Për disa, afërsia me BE-në është tërheqëse, për të tjerë, ato shërbejnë si tranzit për lëndët e para ose mallrat e tyre. Mes këtyre lojtarëve të tretë, Turqia ka avantazhin e qartë të afërsisë gjeografike, që i lejon të ulë kostot e transportit, si dhe të një ngjashmërie ekzistuese në shprehitë e konsumit.
Në vitin 2025 eksportet e Turqisë drejt vendeve të Ballkanit u rritën me 8.1% në krahasim me të njëjtën periudhë të një viti më parë, duke arritur në 25.2 miliardë dollarë. Së fundmi, në lidhje me aspektin fetar, nëse Rusia arrin të lidhet me botën ortodokse, Turqia përfaqëson pikën kryesore të referencës për një numër të vlerësuar prej 8 milionë njerëzish që deklarojnë Islamin si fenë e tyre dhe jetojnë në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht midis shqiptarëve, boshnjakëve dhe romëve.
Gülen
Lëvizja Gylen dikur ishte pjesë e ekosistemit më të gjerë që e bënte Turqinë të dukej tërheqëse jashtë vendit, veçanërisht përmes arsimit. Kjo marrëveshje u shemb pas përpjekjes së dështuar për grusht shteti në korrik 2016, kur Ankaraja e bëri luftën kundër institucioneve të lidhura me Gylen një prioritet në të gjithë Ballkanin. Shumica e qeverive ballkanike i rezistuan presionit turk për të mbyllur shkollat e lidhura me Gylen-in ose për të ekstraduar anëtarë të saj, dhe se reagimi i Turqisë përfshinte taktika shtrënguese, jo bindëse. Kjo ka rëndësi analitike sepse shënon një kalim nga tërheqja te detyrimi, ku prioriteti i shtetit turk u bë neutralizimi i një armiku të brendshëm jashtë vendit, jo ndërtimi i konsensusit. Në Shqipëri dhe Kosovë, ku hapësirat arsimore të lidhura me Turqinë kishin qenë të integruara në shoqërinë vendase, kjo përplasje e shndërroi një kanal më parë të dobishëm të fuqisë së butë në një arenë dyshimi dhe kontestimi të brendshëm.
Kultura: serialet televizive, feja dhe trashëgimia osmane
Shtrirja kulturore e Turqisë mbështetet në një narrativë të kuruar me kujdes të presupozuar të historisë së përbashkët “turko-shqiptare”, ku e kaluara osmane ripërkufizohet si thellësi civilizuese dhe jo si dominim perandorak. Kjo narrativë përforcohet nga dramat televizive turke, turizmi, promovimi i gjuhës dhe një politikë shumë selektive e kujtesës. Politika turke në Ballkan gjatë periudhës së AKP-së është mbështetur në diplomacinë publike-kulturore, duke përfshirë arsimin, punën me diasporën dhe diplomacinë televizive, një shembull si popullariteti e serialeve turke si Muhteşem Yüzyıl në të gjithë rajonin.
Feja ka qenë edhe më qendrore. Studiuesi Öztürk dhe bashkëautorët e përshkruajnë Diyanet-in si një instrument të rëndësishëm të politikës së jashtme, ndërsa studiuesi Koktsidis e karakterizon atë si fytyrën publike të Islamit sunit të lidhur me AKP-në jashtë vendit. Por diplomacia fetare nuk është shkëmbim kulturor neutral. Ajo është selektive, e menaxhuar nga shteti dhe politikisht e lexueshme si një përpjekje për të projektuar autoritetin turk mbi komunitetet myslimane. Kjo prodhon ambivalencë: shumë myslimanë vendas e mirëpresin mbështetjen për xhamitë, bursat dhe arsimin fetar, ndërsa aktorët jomyslimanë ose laikë shpesh i lexojnë të njëjtat aktivitete si ndërhyrje. Prandaj, efekti i fuqisë së butë në Shqipëri varet nga audienca, konteksti lokal dhe ndarjet ekzistuese identitare. Me fjalë të tjera, diplomacia fetare e Turqisë është efektive vetëm aty ku rezonon me nevojat lokale si në Shqipëri apo Kosovë, dhe bëhet kundërproduktive aty ku perceptohet si tutelë si në Malin e Zi, Serbi apo Maqedoninë e Veriut.
Institucionet: TİKA, Instituti Yunus Emre, Diyanet
Paketa institucionale e Turqisë është e gjerë. TİKA financon projekte restaurimi, infrastrukture, arsimi dhe shëndetësie, Instituti Yunus Emre promovon gjuhën dhe kulturën turke, ndërsa Diyanet institucionalizon shtrirjen fetare. Këto agjenci janë ndërtuar qëllimisht si një arkitekturë shumëdimensionale e diplomacisë publike turke. Në vitet 2000, TİKA u bë një mjet kyç i dukshmërisë turke, ndërsa Yunus Emre dhe Diyanet u shndërruan në shtylla të strategjisë.
Ndihma e jashtme dhe diplomacia humanitare
midis viteve 2012 dhe 2022
Ndihma e jashtme shpesh paraqitet si fytyra dashamirëse e ndikimit turk në Shqipëri dhe Kosovë. Projektet e TİKA-s në Shqipëri dhe Kosovë variojnë nga shkolla dhe konvikte te restaurimi i xhamive, objektet shëndetësore dhe mbështetja digjitale ose administrative. Një zgjerim të madh të projekteve të financuara nga TİKA në Ballkan këto ndërhyrje janë qendrore për profilin rajonal të Turqisë. Gjatë pandemisë COVID-19, Turqia dërgoi me shpejtësi furnizime mjekësore në Shqipëri, Kosovë dhe vende të tjera të rajonit. Megjithatë, diplomacia humanitare këtu është edhe menaxhim reputacioni, ndihma përdoret për ta paraqitur Turqinë si të domosdoshme, kompetente dhe superiore ndaj aktorëve europianë më të ngadaltë. Kjo mund të gjenerojë mirënjohje, por mirënjohja nuk është e njëjtë me ndikimin e qëndrueshëm, veçanërisht kur ndihma lidhet me mesazhe gjeopolitike.
Peizazhi i ndërlikuar i arsimit të lartë ndërkombëtar është shndërruar në një fushëbetejë për ndikim përmes fuqisë së butë ndërmjet shteteve. Ai përbën një komponent thelbësor të dinamikave më të gjera të pushtetit global, duke shërbyer si mjet për të çuar përpara dhe për të arritur objektivat e politikës së tyre të jashtme. Ky ndryshim i piramidës ka nxitur nevojën për një kuptim gjithëpërfshirës të ndërveprimit midis arsimit dhe fuqisë së butë.
Roli vendimtar që luajnë institucionet arsimore në projektimin e ndikimeve turke dhe greke në Shqipëri, ato jo vetëm shërbejnë si kanale për përhapjen e vlerave kulturore, ideologjike dhe shoqërore por edhe ato ekonomike dhe diplomatike.
Pasiviteti i Europës
Në vitet e fundit, aktorë të ndryshëm të jashtëm kanë fituar ndikim në të gjithë Ballkanin Perëndimor. Fragmentimi etnik, shoqëritë pas konflikteve, shoqëritë e ndara dhe kushtet e dobëta ekonomike kanë ofruar rrethana optimale që vende të treta të fitojnë qasje në dinamikat e brendshme të rajonit. Përmes investimeve financiare, krijimit të infrastrukturës dhe përforcimit kulturor, vende si Rusia, Kina, Turqia, Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kanë shtrirë gjithnjë e më shumë praninë e tyre në një zonë historikisht nyjore, me rëndësi thelbësore për BE-në. Pas shumë vitesh hezitimi, BE-ja vetëm së fundmi ka vendosur të përshpejtojë kërkesat e vazhdueshme për anëtarësim, si ato të Bosnjë-Hercegovinës dhe të Kosovës, të cilat për një kohë shumë të gjatë kanë qenë rastet më të ndërlikuara. Një nga arsyet kryesore pas këtij ndryshimi kursi ishte nevoja për të kundërvepruar boshllëqet e pushtetit lokal dhe për të krijuar terrenin për strategjitë e sigurisë së BE-së sidomos të ndikuara nga konflikti Rusi-Ukrainë.
Në fakt, ekzistojnë rreziqe reale që lidhen me përkeqësimin si të kontekstit ndërkombëtar, ashtu edhe atij rajonal, gjë që do të sillte pasoja negative edhe për BE-në. Duke lënë gjithnjë e më shumë rrjete ndikimi brenda sistemeve politike lokale, do të krijoheshin hapësira të shumta veprimi në një rajon kaq afër gjeostrategjikisht për Bashkimin Europian. Ajo që u është bërë e qartë është se regjimet autokratike të jashtme kanë zhvilluar tre objektiva kryesore në rajon: qasjen në tregjet europiane, si në brendësi ashtu edhe në transportin detar, gjetjen e fuqisë punëtore me kosto të ulët, dhe krijimin e varësive nga investimet. Në të vërtetë, zgjerimi drejt Ballkanit Perëndimor nuk përfaqëson vetëm një ambicie territoriale siç i ka Greqia ndaj Shqipërisë, ose thjesht një nxitje të paqëndrueshmërisë socio-politike, përkundrazi, ai lidhet ngushtë me arsye ekonomike dhe gjeopolitike.
Vlerësohet se, në dritën e konfliktit në Ukrainë dhe rritjes së sanksioneve ndërkombëtare kundër Rusisë, flukset e paligjshme financiare (sidomos ato me origjinë nga sistemet ekonomike ruse, por edhe nga ato kineze, turke dhe emirateve) kanë arritur në 6% të PBB-së së rajonit Ballkanit perëndimor dhe kjo pritet të sjellë një ndikim edhe më negativ në zhvillimin e sistemeve ekonomike dhe demokratike rajonale. Kjo po ndodh përmes pastrimit të parave nëpërmjet blerjes së pasurive të paluajtshme, investimeve energjitike, dhe aseteve të biznesit, krijimit të strukturave korporative që mbështesin transferimin e fondeve (sistemeve bankare), përdorimit të strukturave komplekse pronësore për të shmangur identifikimin dhe përdorimit të informacionit të rremë tregtar për të lehtësuar dërgesat e mallrave.
Ndikimet e jashtme duket se kanë gjetur terren pjellor dhe po rrënjosen lehtësisht në disa vende, si Shqipëria, Kosova, Bosnja dhe Hercegovina, Serbia dhe Maqedonia e Veriut. Ndarjet e brendshme etnike, nivelet e larta të korrupsionit dhe ekonomitë statike hapin rrugë që vendet e jashtme të ushtrojnë ndikim të brendshëm. Mbështetja publike për qasjet dhe politikat e BE-së ndryshon nga një vend në tjetrin në rajon. Megjithatë, ajo ka shënuar një përmirësim të lehtë gjatë dy viteve të fundit.
Në fakt, aktorë si Rusia, Turqia dhe Kina kanë arritur të ofrojnë mbështetje të madhe ekonomike për të gjitha këto vende në këmbim të kushteve më pak kërkuese. Kjo ka hapur rrugën për sektorë kyç, të cilët mbeten ende shumë strategjikë edhe për BE-në.
Shtetet që jetojnë në sisteme pas konflikti, si Bosnja dhe Hercegovina, dhe në sisteme postkomuniste, si Shqipëria, përballen me shumë shtresa pune institucionale për rindërtim dhe tranzicion demokratik.
Referenca:
- Benhaim, Y., & Öktem, K. (2015). The rise and fall of Turkey’s soft power discourse. European Journal of Turkish Studies, (21).
- Ekşi, M. (2017). Turkey’s cultural diplomacy and soft power policy toward the Balkans. Karadeniz Araştırmaları, 14(55), 189–208.
- Güzeldere, E. E. (2021). Turkey’s soft power in the Balkans: Reaching its limits (Policy Paper No. 75). Hellenic Foundation for European and Foreign Policy (ELIAMEP).
- Imeri, D., Sinani, A., & Dugolli, B. (2023). The Turkish soft power approach in diplomatic relations with Kosovo. Journal of International and Mediterranean Studies, 9(2).
- Koktsidis, P. I. (2024). Turkey’s soft power in the Balkans: Religion, geopolitics and neo-Ottomanism. Institute for Strategy and Policy (ISPD).
- Öztürk, A. E., & Gözaydın, İ. (2018). The state, religion and the Balkans: The role of the Diyanet of Turkey. Southeast European and Black Sea Studies, 18(2), 1–17.
- Alpan, B., & Öztürk, A. E. (2023). De-Europeanisation, foreign policy and contestation: Turkey in the Western Balkans. Heliyon, 9(7).
- Madhi, G. (2020). A ‘frame’ for Turkey’s foreign policy via the Diyanet in the Balkans. London Metropolitan University.
